Bezkrólewie i pierwsze wolne elekcje w Polsce, ich wpływ na ustrój państwa

Bezkrólewie

Proces zmian ustrojowych w XVI w. w Rzeczpospolitej został zakłócony w roku 1572, w skutek bezpotomnej śmierci ostatniego Jagiellona na tronie polskim – Zygmunta II Augusta. Przed tym wydarzeniem nie doszło ostatecznie do rozstrzygnięcia kwestii sukcesji w Polsce oraz na Litwie. Dodatkowo nie została sfinalizowana reforma edukacyjna, a przy tym wszystkim jednocześnie narastał konflikt między katolikami a protestantami.

Do końca roku 1572 zjazdy szlachty oraz senatorów ustaliły zasady sprawowania władzy w okresie bezkrólewia oraz przebiegu samej wolnej elekcji. Na czele państwa w czasie bezkrólewia stał prymas jako interrex. Natomiast w poszczególnych województwach i ziemiach władzę przejmowały konfederacje kapturowe.

Przebieg elekcji

Interrex kierował administracją, reprezentował państwo na zewnątrz oraz miał obowiązek przygotowywania elekcji.
Wybór nowego monarchy odbywał się w trzech fazach. Pierwszą z nich stanowił sejm konwokacyjny. Na nim to posłowie poszczególnych ziem zawiązywali konfederacje generalną. Zatwierdzano wówczas skład sądów kapturowych, ustalano czas i regulamin elekcji oraz wyznaczano termin sejmików przedsejmowych przed elekcją. Kolejną fazą był sejm elekcyjny, na którym do głosu dopuszczano obcych posłów – przedstawiali kandydatów na króla, po czym układano pacta conventa i wybierano króla. Ostatnią częścią elekcji był sejm koronacyjny w Krakowie. Dochodziło wówczas do koronacji, którą poprzedzało złożenie przysięgi i generalnym potwierdzeniu praw.

Pierwsza wolna elekcja

Ostatecznie dwie walczące ze sobą frakcje – katolików oraz różnowierców ustaliły, iż pierwsza wolna elekcja w Polsce obędzie się we wsi Kamień pod Warszawą w kwietniu – sposób elekcji viritim. W skutek zasad jakie zostały wówczas ustalone oraz miejsce elekcji wpłynęły na sporą liczbę kandydatów ubiegających się o tron polski.

W tej sytuacji na pierwszy plan zamiast walorów rzeczywistych kandydatów na nowego króla, brano pod uwagę dwa czynniki – pieniądze oraz obietnice na przyszłość. W końcu decydująca rywalizacja miała obyć się między stronnictwami, które rywalizowały ze sobą na arenie ogólnoeuropejskiej – Habsburgowie oraz Walezjusze.

Wśród katolickich senatorów na poparcie mógł liczyć Ernest Habsburg, z drugiej strony dla średniej szlachty rządy tej dynastii kojarzyły się jednoznacznie z rządami absolutnymi. Natomiast część szlachty, w tym przede wszystkim litewska, była skłonna poprzeć nawet kandydaturę ówczesnego cara moskiewskiego – Iwana Groźnego.

Z puli kandydatów wybrano Henryka Walezego. Obranemu na tron polski sejm elekcyjny przedstawił w roku 1573 dwa pakiety warunków do przyjęcia. Pierwszym z nich były tzw. artykuły henrykowskie. Fakt, iż swoją nazwę zawdzięczały pierwszemu królowi elekcyjnemu, jednak dotyczyły wszystkich późniejszych monarchów.

Artykuły te miały stanowić zasady ustrojowe Rzeczypospolitej, które określały prawa i obowiązki króla. W praktyce oznaczały umocnieni pozycji szlachty względem monarchy. Drugim pakietem było pacta convneta – osobiste zobowiązania elekta wobec szlachty, które w odróżnieniu od artykułów henrykowskich miały charakter zmienny, zależny od każdego nowego elekta.

Elekcja Stefana Batorego

Henryk Walezy nie cieszył się jednak długo z ciężko zdobytej korony polskiej, bowiem już pięć miesięcy później uciekł z Polski do Francji. W tej sytuacji zaszła potrzeba zorganizowania kolejnej wolnej elekcji. Ponownie doszło do podziałów wewnątrz Rzeczypospolitej.

Grupa magnacko – senatorska opowiedziała się za kandydaturą Maksymiliana Habsburga. Druga grupa natomiast, którą stanowiła średnia szlachta na czele z Janem Zamoyskim, obwołała nowym władcą Annę Jagiellonkę, siostrę króla Zygmunta Augusta.

Na męża dla nowej władczyni obóz szlachecki wybrał Stefana Batorego, księcia Siedmiogrodu. Ten ostatni zjawił się w Polsce przed cesarzem Maksymilianem. Żaden z ówczesnych pretendentów do korny polskiej nie odważył się wystąpić o nią zbrojnie. Ostatecznie Batory został koronowany na króla w Krakowie w roku 1576.

Henryk Walezy, Bezkrólewie i pierwsze wolne elekcje w Polsce

Źródła:
M. Chmaj, W. Sokół, J. Wrona – Historia Repetytorium
J. Gierowski – Historia Polski 1505 – 1764

Polecamy również:

  • Husaria – skrzydła, uzbrojenie, bitwy

    Husaria jest uznawana za najpiękniejszą kawalerię świata. Zapisała się w świadomości Polaków jako niepokonana formacja. Okres jej największych zwycięstw przypadł między początkiem XVI a końcem XVII wieku. Atakowała w pełnym galopie, dla przeciwnika był to przerażający widok. Więcej »

  • Ostatni Jagiellonowie na tronie polskim i kraj za ich panowania

    Panujący w Polsce oraz na Litwie od końca XIV w. przedstawiciele dynastii Jagiellonów, brali czynny udział we wszystkich ważniejszych sprawach regionu. Walczyli o trony Czech i Węgier oraz o tron cesarski, uczestniczyli w rywalizacji o panowanie w regionie Bałtyku oraz w działaniach antytureckich. Więcej »

  • Demokracja szlachecka w Polsce - definicja, na czym polegała, cechy, przywileje

    Demokracja szlachecka jest nietypową historyczną formą demokracji, która wykształciła się początkowo w Królestwie Polskim w XV-XVI, a następnie została przejęta przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów (na mocy unii w Krewie, zawartej w 1385 roku, Rzeczpospolita Polska i Wielkie Księstwo Litewskie... Więcej »

  • Sarmatyzm - definicja, cechy, geneza

    Pojęcie sarmatyzmu wymyka się zwyczajowym systematyzacjom z powodu trudności określenia jego natury – nie był w żadnym wypadku prądem filozoficznym ani kierunkiem w sztuce, trudno też określić go jako teorię społeczną, z drugiej jednak strony w znaczący sposób ukształtował pewien styl życia w XVII... Więcej »

  • Handel zbożem w XVI w. - Rzeczpospolita spichlerzem Europy

    W epoce nowożytnej Rzeczpospolita stanowiła największy w Europie zwarty obszar gospodarki folwarczno – pańszczyźnianej. Jej rozwój w państwie polsko – litewskim polegał przede wszystkim na wyraźnym zwiększaniu powierzchni folwarków – nie na znacznym wzroście ich liczby. Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 3 + 3 =
Ostatnio komentowane
proste dodawanie
Jan • 2021-11-29 11:45:35
To super że nagle Rz zmienia się w Rs bez żadnego powodu :/
Anonim • 2021-11-28 11:37:17
Git
Franek to nie ja • 2021-11-27 17:22:35
Spoko
Kowal • 2021-11-24 18:52:36
Dzięki za to
Niewiadomym:) • 2021-11-24 17:45:42