Przełom antypozytywistyczny

Zjawisko określane mianem przełomu antypozytywistycznego w rzeczywistości było rozciągniętym w czasie procesem. Pierwsze przejawy kryzysu światopoglądu pozytywistycznego można dostrzec już na początku lat 80. XIX wieku. Zainicjowali go przedstawiciele nauk ścisłych, kwestionujący dotychczasową metodologię badań. Podważano wartość tak zdobytej wiedzy. Kryzys dotyczył także kwestii społecznych. Realizacja idei pracy u podstaw nie przyniosła oczekiwanego efektu, nie uleczyła chorób społecznych ani nie poprawiła sytuacji biedoty. Społeczny solidaryzm okazał się mrzonką. Rozwój nauki i techniki – główne źródło optymizmu ewolucyjnego – poskutkował alienacją jednostki, a wyzysk pańszczyźniany zastąpiony został wyzyskiem kapitalistycznym. Człowiek zaczyna się czuć samotny, wcielony w bezbarwny tłum i pozbawiony swojej osobowości.

Młode pokolenie sprzeciwia się komercji, kapitalizmowi, urbanizacji i uniformizacji społeczeństwa. Głosi pogardę dla filistrów i wszechobecnej władzy pieniądza. Rozczarowani postępem, zwracają się w stronę irracjonalizmu i parapsychologii. Wyraźnie rozgraniczają nauki przyrodnicze, zdolne tłumaczyć zjawiska fizyczne oraz wiedzę humanistyczną, odnoszącą się to ludzkiej natury.

Na gruncie literatury spór dotyczy tendencyjności i utylitaryzmu. Już w 1872 r. pojawiały się głosy rozczarowania literaturą tendencyjną („Dumania Pesymisty” Świętochowskiego, „Pamiętnik sceptyka” Kaliszewskiego). Zarzuca się jej niskie walory artystyczne, brak obiektywizmu, przesadne zbliżenie się w stronę reportażu, aliterackość. Krytyka literacka w pozytywizmie skupiona była przede wszystkim na badaniu historii literatury, opierała się na faktach i na ogół dotyczyła pojedynczych dzieł. Szersza analiza zmierzała do formułowania ogólnych praw panujących w literaturze. Nowe pokolenie negowało konieczność ustalania przyczyn powstania utworu (jego genezy). Mniej zajmowano się okolicznościami, więcej zaś – samym tekstem.

Głównym polem polemiki między „młodymi” i „starymi” jest prasa, to tu publikowane są najbardziej płomienne manifesty. W 1898 roku na łamach „Życia” ukazał się cykl artykułów Artura Górskiego pod tytułem „Młoda Polska”, utrzymany w spokojnym i rzeczowym tonie. Poparcie zawartych  w nim tez, szczególnie zwrotu w kierunku romantyzmu, zadeklarował Ignacy Matuszewski w rozprawie „Słowacki i nowa sztuka”. Bardzo ważnym wystąpieniem był również „Confiteor” (1899) Stanisława Przybyszewskiego. Z kolei Zenon Przesmycki rozprawą o Maeterlincku wprowadził do polskiej literatury dyskusję nad estetyką symbolizmu.

Jak zauważa Andrzej Zawadzki:

(…) Pokolenie młodopolskie wkraczało na arenę literacką w sytuacji wyraźnego konfliktu z pokoleniem poprzednim, pozytywistycznym. Kolejni <<młodzi>> podejmowali gwałtowny, wszechstronny spór ideowy ze <<starymi>>, w którym ich poglądy krystalizowały się, zyskiwały postać jednoznaczną i dobitną – choć niekiedy, dla potrzeb polemiki, uproszczoną – zaś całe nowe pokolenie literackie występowało jako zwarta grupa (...).

I tak do najważniejszych postulatów młodych należały: antyutylitaryzm sztuki, subiektywizm, indywidualizm, kult artysty, niechęć do obyczajowości mieszczańskiej.

Polecamy również:

  • Artur Schopenhauer - biografia

    Artur Schopenhauer urodził się w Gdańsku w 1788 roku. Jego ojciec Heinrich Floris zajmował się handlem, matka Joanna z domu Trosiener była literatką. Z Gdańska wyemigrowali w 1793 roku, kiedy miasto zostało zajęte przez Prusy. Udali się wówczas do Hamburga. Wolą ojca było, by syn przejął jego interesy,... Więcej »

  • Fryderyk Nietzsche - biografia

    Fryderyk Nietzsche przyszedł na świat w 1844 roku w Röcken. Na jego późniejszy światopogląd duży wpływ miała religia protestancka, w jakiej został wychowywany. Kiedy miał zaledwie 5 lat, stracił ojca i był wychowywany przez kobiety – matkę, babkę, ciotki i siostrę. W następnym roku rodzina... Więcej »

  • Henri Bergson - biografia

    Henri Bergson urodził się w 1859 roku w Paryżu w żydowskiej rodzinie. Jego ojciec, Michał Bergson, był znanym pianistą i kompozytorem, a siostra – Moina Mathers – zasłynęła jako artystka i okultystka. Rodzina Bergsonów początkowo mieszkała w Londynie, Henri od dzieciństwa uczył się więc języka... Więcej »

  • Pesymizm (pogląd filozoficzny i postawa) - definicja, cechy, przedstawiciele

    Pesymizm to postawa ukierunkowana na dostrzeganie negatywnych zjawisk. Koncentrowanie się na ciemnej stronie życia, krytyczna ocena rzeczywistości i brak złudzeń co do przyszłości. Więcej »

  • Dekadentyzm - definicja, cechy, przedstawiciele

    Dekadentyzm, określany też mianem „choroby wieku” to postawa światopoglądowa wyrażająca przekonanie o następującym schyłku kultury i cywilizacji europejskiej. Nurt zapoczątkowany w ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku. Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 5 + 3 =
  • Najnowsze
  • Losowe
Ostatnio komentowane
Ani słowa o czworościanie którego krawędzie, powierzchnie i objętość - są wyrażon...
• 2024-03-04 21:58:56
takie łątwe
• 2024-03-04 15:46:48
"Mianem libertarianizmu zwykło się nazywać najbardziej radykalny nurt liberalizmu." No...
• 2024-03-01 10:11:23
Super i MEGA pomocne!
• 2024-02-28 10:18:34
joł joł jowisz najwiekszy olbrzym gazowy 5 od słonca na pewno nie przeoczysz choć mooj...
• 2024-02-27 14:59:44