Historyzm - definicja, cechy, znaczenie w romantyzmie

Geneza

Historyzm jest zjawiskiem o rodowodzie romantycznym. To właśnie w tej epoce pojawiła się bowiem teoretyczna refleksja nad samą historią oraz nad dziejowym uwarunkowaniem ludzkiej egzystencji. Źródłem takiego światopoglądu była oczywiście niemiecka filozofia idealistyczna, a zwłaszcza dzieła Georga Wilhelma Hegla. Historia była w tej myśli traktowana jako proces, który podlega określonym, jasnym prawom. Przede wszystkim chodziło o ewolucyjne postrzeganie dziejowości, co zdecydowało o tym, że historię rozumiano jako nieustannie dokonujący się postęp.

Znaczenie

Historyzm zupełnie zmienił tradycyjną koncepcję świata i człowieka. O ile w myśli oświeceniowej ujmowano te byty jako posiadające uniwersalną, niezmienną naturę, o tyle romantyzm zapoczątkował myślenie w kategoriach zmienności. Zauważono, że rzeczywistość i istotę ludzką należy rozumieć w odniesieniu do konkretnej sytuacji. Jednocześnie dominujący stał się pogląd, zgodnie z którym zasadą historii jest ewolucja. Znamienne dla historyzmu pierwszej połowy XIX wieku są cechy takie, jak przekonanie o poznawalności historii i prowidencjalizm, czyli wiara w działanie boskiej opatrzności. Obiektywizm w badaniu dziejów, a więc założenie, że można odkryć prawdę o przeszłości bez uwikłania w subiektywne oceny podważył Fryderyk Nietzsche w latach 70. XIX w., który jako pierwszy zauważył, że:

nie ma faktów, są tylko interpretacje.

Funkcjonowanie w okresie romantyzmu

Zainteresowanie dziejowością w romantyzmie przełożyło się na rozwój filozofii historii, a więc tak zwanej historiozofii. Niemal każdy wielki romantyk miał swoją własną wizję świata i przyszłości, czego wyrazem były kierunki takie jak np. mesjanizm u Mickiewicza czy wiara w mistyczną ewolucję Ducha Świata u Słowackiego. Najpełniejszym jednak wyrazem romantycznego historyzmu było uprawianie gatunków literackich, takich jak dramat historyczny i powieść historyczna. Ponadto również powieść poetycka często nawiązywała do przeszłości.

Obszarem szczególnego zainteresowania cieszyła się epoka średniowiecza. Do czasów tych sięgnął Mickiewicz w „Grażynie” i w „Konradzie Wallenrodzie”, gdzie przedstawił epizody z dziejów średniowiecznej Litwy. U Słowackiego natomiast sztafaż historyczny pojawił się w powieściach poetyckich, takich jak „Jan Bielecki” czy „Żmija”. Akcja tej ostatniej toczy się w XVII w. na Ukrainie, a jej bohaterem jest tytułowy hetman kozacki. Swoistym arcydziełem prozy powieściowej jest pod tym względem „Agaj-Han”, Zygmunta Krasińskiego, utwór którego akcja rozgrywa się w XVII w. i dotyczy losów Dymitra Samozwańca i jego żony Maryny Mniszchówny. Powieść ta stanowi syntezę historyzmu i artystycznych tendencji romantycznych, takich jak gotycyzm i orientalizm. Dramat historyczny z kolei to utwory Słowackiego, takie jak „Mindowe”, „Maria Stuart”, „Horsztyńki”, „Ksiądz Marek”, „Mazepa”. Jak pisze Alina Witkowska, autora „Kordiana”

pociągał świat historyczny, który wychodził już z karbów tak chwalonego przez klasyków ładu złotych czasów szlacheckich.

Bardzo istotnych przykładów dramaturgii historycznej dostarcza także Zygmunt Krasiński i jego „Nie-Boska komedia” oraz „Irydion” (czasy zmierzchu cesarstwa rzymskiego). Z kolei powieść historyczna przybrała dwie główne formy: typ dokumentarny i rodzaj walterskotowski, a więc oparty na współdziałaniu płaszczyzny faktów z płaszczyzną fikcji literackiej. Prekursorem pierwszego z nich był Julian Ursyn Niemcewicz („Dwaj Panowie Sieciechowie”) oraz Klementyna z Tańskich Hoffmanowa („Listy Elżbiety Rzeczyckiej”, „Dziennik Franciszki Krasińskiej”). Najwybitniejszy zaś przedstawiciel tego kierunku to Józef Ignacy Kraszewski. Z kolei wzorzec Waltera Scotta uległ na polskim gruncie pewnemu przeobrażeniu. Jak pisze Alina Witkowska:

zwrócił się ku pocztowi wielkich królów i mężów stanu.

Przykładami tego zjawiska są powieści Niemcewicza: „Jan z Tęczyna”, o panowaniu Zygmunta Augusta, Bernatowicza „Pojata, córka Lezdejki” czy Franciszka Wężyka „Władysław Łokietek”. Jednak ostateczny triumf skotyzmu w polskiej literaturze dokonał się za sprawą Kraszewskiego, którego twórczość ewoluowała od prozy ściśle dokumentarnej do typu powieści przygodowej. Wyrazem tej ostatniej tendencji są „Zygmuntowskie czasy” z 1846 r. Obok powieści ważnym gatunkiem prozatorskim prezentującym treści historyczne była również gawęda szlachecka. Jej dwaj najwybitniejsi twórcy to Wacław Rzewuski („Pamiątki JPana Seweryna Soplicy, cześnika parnawskiego) i Ignacy Chodźko („Pamiętniki kwestarza”).

Polecamy również:

  • Indywidualizm romantyczny - definicja, przykłady, znaczenie

    Koncepcja ta opiera się na założeniu, że prawdziwie wielkie dzieło może powstać jedynie pod wpływem irracjonalnego natchnienia spływającego jedynie na wybrane, wybitne jednostki. Tym samym poeta staje się boskim medium, za pośrednictwem którego objawia się boska prawda. Więcej »

  • Irracjonalizm - definicja, przedstawiciele, przykłady w romantyzmie

    Irracjonalizm jest poglądem opozycyjnym w stosunku do racjonalizmu, a więc przeświadczenia, że świat można poznać jedynie na drodze rozumowej i nie istnieją zjawiska sprzeczne z prawami logiki. Irracjonalizm stanowi zatem manifest wiary w rzeczywistość metafizyczną oraz w możliwość jej zgłębienia na drodze intuicji. Więcej »

  • Ludowość romantyczna - definicja, cechy, znaczenie w romantyzmie

    Ludowość pojawiła się w literaturze po raz pierwszy w okresie romantyzmu. Zainteresowanie w tym okresie kulturą prostego gminu wynika z kilku powodów. Po pierwsze, w romantyzmie rodzi się nowoczesna koncepcja narodu, jako „wspólnoty wyobrażonej”, o istnieniu której nie decydują... Więcej »

  • Mesjanizm - definicja, cechy, znaczenie w romantyzmie

    Mesjanizm to nazwa zjawiska w literaturze romantycznej, które posiada rodowód religijny. Termin wywodzi się od słowa „mesjasz” zaczerpniętego z hebrajskiej „Biblii”, które oznacza zbawcę. Mesjanizm to zatem przekonanie o nadejściu „Bożego pomazańca”,... Więcej »

  • Mistycyzm w romantyzmie

    W epoce romantyzmu mistycyzm stał się nurtem ściśle związanym z literaturą. Można tu wymienić autorów takich, jak William Blake czy Novalis. Do polskich twórców, których dzieła zostały naznaczone doświadczeniem mistycznym należeli Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki. Niejednokrotnie... Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 2 + 1 =
Ostatnio komentowane
Ciekawe
• 2022-12-08 15:17:01
Śkad wziął się taki wynik?
• 2022-12-05 21:24:47
Ok
• 2022-12-05 13:53:43
ok
• 2022-12-02 16:29:38
dzięki
• 2022-11-28 16:21:19