Esej - definicja, cechy, przykłady

Esej - cechy gatunkowe

Essai po francusku oznacza „próbę” – od tego też słowa wywodzi się nazwa gatunku. Jest on gatunkiem z pogranicza literatury pięknej i naukowej, wypowiedzią prezentującą pogląd autora w jakiejś kwestii. Najczęściej wyraża jego punkt widzenia na tematy filozoficzne, artystyczne, czasami przybiera formę manifestu lub krytyki literackiej.

Chociaż z pewnością cechą charakterystyczną eseju jest subiektywizm wypowiedzi, trudno określić jednoznacznie jego wyznaczniki gatunkowe – analizując poszczególne teksty, nie sposób wskazać na cechy obecne we wszystkich naraz. Jest zatem esej, jest pojęciem bardzo szerokim i wewnętrznie zróżnicowanym. Uderza jego hybrydyczność, czerpanie z felietonu, reportażu, recenzji, traktatu, pamiętnika. Esej może zawierać również mniejsze formy, takie jak: anegdota, opowiadanie, dygresja. Nawet przyporządkowanie eseju do któregoś z rodzajów literackich nie jest możliwe, choć najbliżej mu do epiki.

Jako gatunek z pogranicza prozy naukowej i publicystyki, esej jest formą niefikcjonalną, pozbawioną fabuły i refleksyjną. Oczywiście elementy świata przedstawionego pojawiają się w niektórych partiach utworu – np. we wprowadzonych w ciąg narracji anegdotach, przykładach, wspomnieniach – ale ich rola jest podrzędna w stosunku do głównej myśli. Stanowią one jedynie rodzaj argumentu, dowodu dla stawianej tezy.

Konstrukcja eseju bliska jest strumieniowi świadomości, pozbawiona nadrzędnego porządku linearnego, chronologicznego czy tematycznego. Nie obowiązuje tu hierarchia ważności tematów. Autor przytacza myśli w sposób luźny, zgodnie z własnymi skojarzeniami, często posługując się skrótem myślowym. Nie dąży też do wyczerpania tematu. Esej nie ma ambicji traktatu, nie zmierza do całościowego ujęcia problemu, ogranicza się do przedstawienia subiektywnego punktu widzenia autora.

Geneza eseju

Gatunek ten wywodzi się z epoki renesansu, za jego twórców uznaje się Michaela de Montaigne'a oraz Francisa Bacona. To oni nadali mu nazwę i nowożytny kształt. Jednak „próby”, zwane częściej „szkicami”, powstawały już w starożytności. Były to zapiski luźnych przemyśleń najczęściej na tematy filozoficzne. Elementy eseju pojawiały się także w popularnych wówczas dialogach, np. diatrybach cynickich czy satyrach menippejskich, a ponadto w listach, sentencjach i exemplach. Wśród przedstawicieli antycznego eseju można wymienić Plutarcha („Moralia”), Senekę Młodszego („Epistulae morales”), Platona, Cycerona czy Marka Aureliusza.

Przykładowi twórcy esejów

Renesans

Michael de Montaigne – „Essais” 1580
Francis Bacon – „Essays or Counsels, civill and moral” 1597

Wiek XX – następuje eseizacja prozy, esej przenika do prozy narracyjnej, głównie powieści (Tomasz Mann, Robert Musil, Kazimierz Brandys)

XX-wieczni eseiści polscy

Kazimierz Wyka „Pogranicze powieści”
Czesław Miłosz „Rodzinna Europa”, „Ziemia Urlo”
Tadeusz Breza „Spiżowa brama”
Jarosław M. Rymkiewicz „Fredro jest w złym humorze”
Zbigniew Herbert „Barbarzyńca w ogrodzie”, „Martwa natura z wędzidłem”
Stanisław Lem „Summa technologiae”
Leszek Kołakowski„Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań”
Paweł Jasienica „Polska Piastów”, „Polska Jagiellonów”, „Rozważania o wojnie domowej”

Współcześni eseiści polscy

Andrzej Stasiuk „Fado”
Andrzej Kijowski „Sezon w Paryżu”, „O dobrym Naczelniku i niezłomnym Rycerzu”
Jarosław Klejnocki „Zagłada ogrodu” , „Piołun i inne eseje chodnikowe”

Polecamy również:

  • Traktat - definicja, cechy, przykłady

    To dzieło o charakterze naukowym, obszerna rozprawa naukowa, obejmująca szczegółowe opracowanie jakiegoś tematu. Traktat zmierza do jasnego i pełnego ujęcia zagadnienia, grupuje i hierarchizuje wiedzę z danego zakresu. Więcej »

  • Dramat klasyczny - cechy i geneza

    Dramat klasyczny to forma dramatu ukształtowana w renesansie, na wzór dramatu antycznego. Charakterystyczną cechą odrodzenia było sięganie do starożytnych ideałów – kulturę antyczną uważano za wzór doskonałości. Ta ostatnia oznaczała zaś harmonię, zachowanie proporcji, stosowność oraz... Więcej »

  • Dramat szekspirowski - definicja, cechy, przykłady

    W czasach, kiedy tworzył Szekspir, w Europie triumfy świecił dramat klasyczny, ściśle wzorowany na tragedii antycznej. Dramaturg ze Stratfordu pogwałcił większość obowiązujących w nim zasad i kierując się własną wyobraźnią i potrzebami nowej publiczność, stworzył nowy typ dramatu, nazwany od jego nazwiska... Więcej »

  • Fraszka - definicja, cechy, przykłady

    Nazwa gatunku wywodzi się od włoskiego słowa frasca, które oznacza „gałązkę”, a więc coś drobnego, błahego. Literacka fraszka to taki właśnie niewielkich rozmiarów utwór literacki. Więcej »

  • Kazanie - definicja i cechy

    Kazanie należy do tzw. literatury stosowanej, jest to wypowiedź jakiegoś autorytetu, najczęściej osoby duchownej, w kwestiach moralnych. Wyróżnia się dwa rodzaje kazań: tematyczne i homilię. Kazanie tematyczne tzw. contio (mowa) lub sermo (gawęda) to utwór oparty na zasadach retoryki, mający... Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 3 + 3 =
Ostatnio komentowane
Ola jest fajną dziewczyną i lubi się bawić z dziećmi i jest w ogóle fajną kobietą....
• 2022-08-09 19:00:20
Rosja nadal jest państwem totalitarnym, a Polska sie nim staje.
• 2022-08-02 19:37:03
Ef. 6:12 [ 11 - 20]. 1Tes.2:13 ; 4: 8..... w tedy i dziś. Łuk.10: 16 .....
• 2022-08-01 16:36:20
To bardzo ciekawa historia godna uwagi każdego.
• 2022-07-12 15:12:25
@cotymowisz - dziękujemy za zwrócenie uwagi, wpis został poprawiony. Pozdrawiamy eszkol...
• 2022-07-07 11:03:54