Sonet (włoski i francuski) - definicja, cechy, przykłady

Cechy sonetu

Sonet to gatunek poetycki charakteryzujący się kunsztowną kompozycją. Wiersz składa się z czternastu wersów zgrupowanych w cztery strofy: dwa tetrastychy i dwie tercyny. Zwrotki czterowersowe mają charakter opisowy, zaś trzywersowe – refleksyjny. Pierwsza strofa przedstawia temat utworu, druga odnosi go sytuacji podmiotu lirycznego, pozostałe zaś wnoszą refleksje o charakterze ogólnym. Jest to oczywiście ogólny zarys, pewien model, który w poszczególnych realizacjach może ulegać pewnym zmianom.

Układ rymów zależny jest od odmiany sonetu, można bowiem wyróżnić sonet włoski i francuski.

Sonet włoski

W odmianie włoskiej (najstarszej) układ rymów w tetrastychach jest zazwyczaj okalający (abba abba), a w tercynach podwójny (cdd cdc lub cdc dcd). Taki układ podkreśla charakter tercyn – nie można ich zamienić na czterowiersz i dwuwiersz, co jest z kolei możliwe w przypadku sonetu francuskiego.

Sonet francuski

Początek tej odmianie dała twórczość Clementa Marota, w XVI wieku. Zmienił on nieco formę pochodzącą z Włoch: układ rymów w strofach czterowersowych pozostał taki sam, jednak w trzywersowych zmienił się na następujący: cdc dee. Graficznie układ sonetu również nie uległ zmienia, jednak układ rymów sugerował odczytanie ostatnich wersów jako czterowierszu (cdcd) i dwuwierszu (ee).

Geneza i rozwój sonetu jako gatunku

Sonet ukształtował się w literaturze włoskiej na przełomie średniowiecza i renesansu (XIII/XIV w.). Za twórcę gatunku uważa się Iacopo da Lentiniego, przedstawiciela szkoły sycylijskiej, związanego z dworem cesarza Fryderyka II Hohenstaufa.

Jednak to głównie za sprawą najwybitniejszych włoskich humanistów tego okresu, Dantego Alighieriego i Petrarki, sonet stał się popularny w Europie. We Francji, gdzie nadano mu nieco inną formę, sonety tworzyli tacy poeci jak Pierre Ronsard czy Joachim du Bellay. Do grona wybitnych twórców hiszpańskich sonetów zalicza się: Juana Boscana Almogavera i Garcilaso de Vegę, w Portugalii zaś – Luisa de Camoesa.

W Anglii sonety tworzył m.in. William Szekspir, który zmienił nieco wewnętrzną budowę sonetu, dzieląc go na trzy tetrastychy i końcowy dwuwiersz o układzie rymów: abab cdcd efef gg. Sonet o takiej konstrukcji został nazwany sonetem szekspirowskim.

W literaturze polskiej pierwsze próby tworzenia sonetów można zauważyć już w twórczości Jana Kochanowskiego – jego fraszki „Do Paniej”, „Do Franciszka” i „Do Stanisława Wapowskiego” mają taką właśnie budowę. Jednak sonet właściwy pojawił się dopiero za sprawą twórczości Mikołaja Sępa Szarzyńskiego (6 sonetów na wzór szekspirowski w zbiorze „Rytmy albo wiersze polskie”). Początkowo w literaturze polskiej dominowała odmiana francuska, później zaś zwrócono się w stronę szkoły włoskiej, tu m.in. Jan Andrzej Morsztyn („Do trupa”, „Cuda miłości”).

Dużym powodzeniem cieszył się sonet wśród twórców romantycznych, najlepiej wykorzystywaliu go: Aleksander Puszkin, Wiliam Wordsworth, John Keats, Heinrich Heine, a także polscy wieszczowie – Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego.

Sonet stał się ulubionym gatunkiem twórców francuskiego parnasizmu (Charles Baudelaire), w tym czasie miał też swoich zwolenników w Polsce (Adam Asnyk, Felicjan Faleński, Maria Konopnicka). Z kolei w okresie Młodej Polski sonety pisali m.in. Leopold Staff, Jan Kasprowicz i Kazimierz Przerwa Tetmajer.

Polecamy również:

  • Traktat - definicja, cechy, przykłady

    To dzieło o charakterze naukowym, obszerna rozprawa naukowa, obejmująca szczegółowe opracowanie jakiegoś tematu. Traktat zmierza do jasnego i pełnego ujęcia zagadnienia, grupuje i hierarchizuje wiedzę z danego zakresu. Więcej »

  • Dramat klasyczny - cechy i geneza

    Dramat klasyczny to forma dramatu ukształtowana w renesansie, na wzór dramatu antycznego. Charakterystyczną cechą odrodzenia było sięganie do starożytnych ideałów – kulturę antyczną uważano za wzór doskonałości. Ta ostatnia oznaczała zaś harmonię, zachowanie proporcji, stosowność oraz... Więcej »

  • Dramat szekspirowski - definicja, cechy, przykłady

    W czasach, kiedy tworzył Szekspir, w Europie triumfy świecił dramat klasyczny, ściśle wzorowany na tragedii antycznej. Dramaturg ze Stratfordu pogwałcił większość obowiązujących w nim zasad i kierując się własną wyobraźnią i potrzebami nowej publiczność, stworzył nowy typ dramatu, nazwany od jego nazwiska... Więcej »

  • Esej - definicja, cechy, przykłady

    Essai po francusku oznacza „próbę” – od tego też słowa wywodzi się nazwa gatunku. Jest on gatunkiem z pogranicza literatury pięknej i naukowej, wypowiedzią prezentującą pogląd autora w jakiejś kwestii. Najczęściej wyraża jego punkt widzenia na tematy filozoficzne, artystyczne, czasami... Więcej »

  • Fraszka - definicja, cechy, przykłady

    Nazwa gatunku wywodzi się od włoskiego słowa frasca, które oznacza „gałązkę”, a więc coś drobnego, błahego. Literacka fraszka to taki właśnie niewielkich rozmiarów utwór literacki. Więcej »

Komentarze (6)
Wynik działania 5 + 3 =
XXXA
2022-05-05 12:47:09
pomogło mi to na polskim
sadeg
2021-12-19 22:02:32
kox dziekuje
janekcygan155
2020-09-09 19:35:54
kozak jest dziana ziom
Incognito
2020-06-08 04:56:33
Dayum dzięki
ManthaRay
2020-04-08 15:50:30
Dziękuję bardzo! Ułatwiło mi to pracę!
xd
2018-11-08 15:58:35
Dziękuje za pomoc!
Ostatnio komentowane
Czyli,powiedzenie Polak Węgier dwa bratanki,nie jak się nie odnoszą względem pochodzen...
• 2022-06-16 19:03:58
ekstra
• 2022-06-18 17:12:40
ok
• 2022-06-08 15:52:28
dzięks
• 2022-06-06 19:26:13
Ale proste
• 2022-06-06 14:23:48