Rozwój demokracji szlacheckiej w Polsce w XVI w

Rzeczpospolita szlachecka stanowiła odmianę monarchii stanowej, gdzie w sprawowaniu władzy państwowej obok władcy, uczestniczył wyłącznie stan szlachecki. Ten ostatni podporządkował sobie pozostałe stany – w tym również wszystkie wyższe godności w przypadku duchowieństwa.

Czasy Rzeczpospolitej szlacheckiej (1454 – 1795) można podzielić ponadto na trzy podokresy:

Demokracji szlacheckiej – to okres od przywilejów cerekwicko – nieszawskich do pierwszego zerwania sejmu na podstawie „liberum veto”. Czas ten przypada na lata 1454 – 1652.

Oligarchii magnackiej – Przypada na lata 1652 – 1764. Okres aż do reform sejmu konwokacyjnego.

Początki monarchii konstytucyjnej – Okres do uchwalenia oraz obalenia Konstytucji 3 Maja. Czas ten przypada na lata 1764 – 1792.

Rozwój demokracji szlacheckiej w Polsce – Sejm

W XV w. monarcha zasięgał opinii szlachty za sprawą sejmików ziemskich – zjazdy szlachty danej ziemi. Przy samym władcy funkcjonowała rada królewska. W jej skład wchodzili dostojnicy – magnaci Królestwa Polskiego. Członkowie stanu szlacheckiego zwiększyli swoje wpływy na rządy w skutek wydanym przywilejom cerekwicko – nieszawskim. Na ich mocy monarcha nie mógł powoływać pospolitego ruszenia, wprowadzać nowych praw oraz nakładać nowych podatków bez wcześniejszej akceptacji sejmików ziemskich.

W roku 1493 został zwołany przez Jana Olbrachtasejm walny. Miał on na celu przede wszystkim ograniczyć wpływy magnaterii oraz oprzeć rządy na średniej szlachcie. Wówczas posłowie szlacheccy obradowali oddzielnie w izbie poselskiej, a jednocześnie wcześniejsza rada królewska przekształciła się w senat. W efekcie tych zmian uformował się dwuizbowy sejm, którego częścią składową stał się sam król. Od tej chwili można mówić o trzech stanach sejmujących – królu, senacie oraz izbie poselskiej.

Do najistotniejszych kompetencji sejmu należało: nakładanie podatków, zwoływanie pospolitego ruszenia, przyjmowanie poselstw dyplomatycznych oraz zawieranie traktatów pokojowych i sojuszniczych. Poza tym sejm kontrolował również monarchę – kontrola nad rządem.

Sejmy początkowo zwoływane były nieregularnie. Dopiero od roku 1573 króla miał obowiązek zwoływania go co dwa lata. Od tego momentu sejmy dzieliły się na zwyczajne – ordynaryjne oraz nadzwyczajne – ekstraordynaryjne. Pierwsze z nich trwały nie dłużej niż sześć tygodni, w celu ich przedłużenia potrzebna była zgoda wszystkich posłów. Natomiast nadzwyczajne trwały nie dłużej niż dwa tygodnie, a zwoływane były w przypadku naglącej potrzeby.

Rozwój demokracji szlacheckiej w Polsce – Król

Nowy monarcha w Polsce od roku 1573 wybierany był w ramach wolnej elekcji. Król pełnił rolę naczelnego wodza kraju. Posiadał prawo inicjatywy ustawodawczej oraz sankcji uchwał sejmowych. Ponadto funkcjonował jako samodzielny ustawodawca w stosunku do miast królewskich, Żydów oraz chłopów z królewszczyzny. Dodatkowo posiadał wyłączne prawo mianowania urzędników oraz był również zwierzchnikiem nad krajami lennymi – Prusy Książęce i Kurlandia.

Jednocześnie jednak od roku 1573 monarcha nie mógł zawrzeć małżeństwa bez wcześniejszej zgody sejmu. Trzy lata później został również pozbawiony wpływu na sądownictwo szlacheckie, w skutek utworzenia Trybunału Koronnego. Poza tym od roku 1631 monarcha miał zakaz nabywania dóbr dla siebie oraz swoje rodziny, a od roku 1641 obowiązywał go zakaz wyjazdów za granice.

Rozwój demokracji szlacheckiej w Polsce – Izba poselska

Izba poselska stanowiła reprezentacje sejmików ziemskich. Liczba posłów była ustalona zwyczajowo. Byli oni wybierani na sejmikach przedsejmowych poselskich i nieraz obowiązywała ich przysięga na instrukcje poselskie.

Obradami Izby kierował wybrany przez posłów marszałek. Ogółem liczba posłów po zawiązaniu unii lubelskiej wynosiła około 170, w tym 48 pochodzących z Litwy. Dodatkowo w skład izby wchodzili również przedstawiciele miast – ablegaci. Ci ostatni mogli asystować podczas obrad, nie posiadali jednak prawa głosu.

Polecamy również:

  • Przywilej piotrkowski (1496) - przyczyny, postanowienia, skutki

    W roku 1492 Jan Olbracht (1459 – 1501) został wybrany nowym królem Polski. Tego samego roku nowy władca został koronowany – 30 września. Jan Olbracht od początku swojego panowania stanął przed poważnymi problemami związanymi z polityką zagraniczną – w postaci zagrożenia turecko –... Więcej »

  • Konstytucja Nihil Novi (1505) - postanowienia, znaczenie, skutki

    Wraz ze śmiercią króla polskiego Jana Olbrachta w roku 1501, powstała perspektywa dla panującego na Litwie Aleksandra Jagiellończyka, objęcia władzy również w Polsce. W efekcie ówczesnego najazdu rosyjskiego oraz pchany chęcią zdobycia korony polskiej, Aleksander Jagiellończyk opuścił... Więcej »

  • Zestawienie unii polsko-litewskich

    Już od czasów średniowiecza Polskę i Litwę łączyły ścisłe związki, których wyrazem były unie. Miały one dwojaki charakter. Początkowo Państwa wiązała unia personalna (ten sam władca), z czasem związek się zacieśnił i połączono państwa unią realna w jeden organizm polityczno-państwowy. Więcej »

  • Rozwarstwienie stanu szlacheckiego

    Szlachta jest to jedna z warstw społecznych w czasach feudalizmu. Była warstwą uprzywilejowaną w stosunku do innych, posiadającą prawa i przywileje. Jest tworem nowożytnym, powstałym jako skutek kształtowania się w Europie monarchii stanowych a wywodziła się ze średniowiecznego stanu rycerskiego. Określenie wywodzi... Więcej »

  • Charakterystyka przywilejów szlacheckich w Polsce

    Termin przywilej pochodzi języka łacińskiego „privilegium“ i oznacza udokumentowane prawo nadane przez monarchę określonej grupie społecznej lub stanowej. Przywileje mogły obowiązywać na części terytorium państwa (określonej ziemi) lub w całym kraju (przywilej generalny). Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 5 + 3 =
Ostatnio komentowane
x - wpis został poprawiony, pozdrawiamy :)
ADMIN • 2021-06-15 06:34:20
Mudnok - poprawione, pozdrawiamy :)
ADMIN • 2021-06-15 06:37:39
Nie widzę sensu w nauce całej historii rolnictwa, jej początków.
Jakub • 2021-06-13 20:40:42
uważam tekst za odpowiedni i wartościowy przyjemnie i prawidłowo powiedziany
grażyna • 2021-06-10 15:25:04
Super
Żukson • 2021-06-10 09:08:41