Charakterystyka przywilejów szlacheckich w Polsce

 

Termin przywilej pochodzi języka łacińskiego „privilegium“ i oznacza udokumentowane prawo nadane przez monarchę określonej grupie społecznej lub stanowej. Przywileje mogły obowiązywać na części terytorium państwa (określonej ziemi) lub w całym kraju (przywilej generalny).

 

W przywilejach monarcha zazwyczaj zrzekał się pewnych swoich prerogatyw na rzecz danego stanu, w tym wypadku szlachty. W obecnym prawodawstwie przywileje są traktowane jako złamanie równości wszystkich obywateli wobec prawa, choć funkcjonują w obecnej Polsce. Przykładem może być tzw. list żelazny wydawany przez prezydenta na rzecz zbiegłego przestępcy w celu skłonienia go do złożenia zeznań, jako świadka koronnego.

 

W nadawaniu przywilejów oprócz nadań dla określonej grupy społecznej ważna jest także strona która nadaje przywilej. Otrzymuje ona bowiem w zamian za przywilej określone możliwość zrealizowania swoich celów. Królowie polscy nadawali szlachcie przywileje zazwyczaj, aby zyskać od niej pieniądze na prowadzenie wojny (nowe podatki) czy udział szlachty w walce lub zapewnienie dziedziczenia tronu dla swoich synów.

 

Poniżej przedstawiam najważniejsze przywileje szlacheckie, które warstwa ta otrzymała od kolejnych polskich władców w XIV-XVI wieku.

 

Wydane przez Ludwika Węgierskiego

 

- przywilej wydany w Budzie w roku 1355

Postanowienia:

    • zachowanie praw wszystkich stanów

    • nienakładanie nadzwyczajnych podatków

    • wynagrodzenie rycerstwu strat, jakie doznali w czasie wypraw wojennych poza granicami państwa

 

- przywilej koszycki (Koszyce) wydany w 1374 roku

Postanowienia:

    • obietnica odzyskania ziem utraconych przez Rzeczpospolitą

  • obietnica zachowania w granicach Rzeczypospolitej wszystkich dzielnic

  • potwierdzenie przywilejów z okresu rozbicia dzielnicowego

  • obowiązek wypłaty żołdu za walkę poza granicami państwa

  • rezygnacja z oddawania w lenno ziem leżących w granicach Rzeczypospolitej

  • obietnica do nieoddawania zamków i starostw polskich ludziom innej narodowości niż polska

  • ograniczenie służby wojskowej szlachty do obowiązku walki w granicach Rzeczypospolitej

  • rezygnacja z królewskiego prawa stacji we włościach szlacheckich

  • zwolnienie szlachty z obowiązku budowy oraz naprawy zamków

  • zwolnienie szlachty od podatku poradlnego, za wyjątkiem 2 groszy z łana chłopskiego

 

Wydane przez Władysława Jagiełło.

 

- przywilej wileński (Wilno) wydany w 1387 roku dla bojarów litewskich

Postanowienia:

    • wolność co do wydawania córki za mąż

    • uwolnienie od świadczeń osobistych na korzyść wielkiego księcia

    • zagwarantowanie dziedziczenia ziemi

    • przyrzeczenie nieodbierania majątków wdowom o ile nie wyjdą powtórnie za mąż

 

- przywilej piotrkowski (Piotrków) z 1388 roku.

Postanowienia:

    • obowiązek króla wykupienia szlachcica, który dostał się do niewoli na wojnie prowadzonej poza granicami kraju

    • obowiązek króla do wypłaty żołdu za wyprawy wojenne poza granicami kraju w kwocie 3 grzywien od kopii

 

- przywilej czerwiński (Czerwińsk) wydany w 1422 roku

Postanowienia:

    • zakaz łączenia urzędów starosty grodowego i sędziego ziemskiego przez jedną osobę

    • król musiał uzyskać zgodę rady królewskiej na bicie nowej monety

    • nietykalność majątkowa szlachty w przypadku braku prawomocnego wyroku sądu

 

- przywilej wydany w Warcie w roku 1423 (statut warcki)

Postanowienia:

    • ograniczenie wolności osobistej chłopa, ograniczenie możliwości przenoszenia się chłopa do miasta

    • zasada równości wobec prawa całego stanu szlacheckiego

    • Możliwość wykupu sołectw od „krnąbrnych“ sołtysów

    • ograniczenie władzy starosty grodowego do spraw z zakresu podpalenia, napad na dom szlachcica, rabunek na drodze publicznej, zgwałcenie - tzw. cztery artykuły grodzkie

    • ustalenie maksymalnych cen towarów i artykułów spożywczych w miastach, raz do roku przez wojewodę

 

- przywilej wydany w Brześciu Kujawskim w 1425 roku

Postanowienia:

    • prawo neminem captivabimus nisi iure victum - zakaz uwięzienia szlachcica-posesjonata bez wydanego wyroku sądowego

    • urzędy danej ziemi tylko dla szlachty osiadłej w tej ziemi

    • szlachta zobowiązała się do bezpłatnej obrony granic państwa

    • zakaz obiecywania posad i urzędów przez króla

    • stworzenie urzędu podkomorzego ziemskiego

 

- przywilej jedlneński (Jedlna) z 1430 roku

Postanowienia:

    • potwierdzenie przywileju brzeskokujawskiego

    • zwolnienie mieszczan z poradlnego jeśli mieszkają w mieście z rodziną a ziemie uprawiają rękoma ogrodnika lub rataja

 

- przywilej krakowski (Kraków) wydany w 1433 roku

Postanowienia:

    • potwierdził przywilej jedlneński

    • oddanie dostojeństw kościelnych w ręce szlachty

 

Wydane przez Kazimierza Jagiellończyka

 

- przywilej wydany w Wilnie w 1447 roku

Postanowienia:

    • gwarancja równości Polski i Litwy

    • szlachta litewska została zrównana w prawach z polską

 

- przywileje cerekwicko-nieszawskie (Cerekwica i Nieszawa) z 1454 roku

Postanowienia

    • potwierdzenie wcześniejszych przywilejów

    • zgoda na zbiór odpadów drzewnych w lasach królewskich

    • obniżono ceny soli dla szlachty

    • zakaz łączenia urzędów starosty i wojewody, nie obowiązywał w ziemi krakowskiej

    • ograniczenie wolności osobistej chłopa - zaostrzenie kary za zbiegostwo

    • zobowiązanie króla do nienakładania nowych podatków, niezwoływania pospolitego ruszenia i niezmieniania prawa bez zgody sejmików ziemskich

 

- przywilej wydany w Nowym Mieście Korczynie w 1456 roku

Postanowienia:

    • prawo głosu wysokich urzędników danej ziemi w sprawach dotyczących tej ziemi

    • poszerzenie uprawnień sejmiku małopolskiego

 

Wydane przez Aleksandra Jagiellończyka

 

- przywilej wileński (Wilno) z 1492 roku wydany dla bojarów litewskich

Postanowienia:

    • zasada nienaruszalności granic Wielkiego Księstwa Litewskiego, jego odrębności i samodzielności

    • swoboda dyplomacji z sąsiadami

    • wzrost znaczenia rady WKL - kontrola skarbu, nadawania urzędów, zmieniania uchwał

 

- przywilej mielnicki (Mielnik) z 1501 roku

Postanowienia:

    • senat jako instytucja podejmująca najważniejsze decyzje w państwie

    • król przewodniczy obradom senatu i wykonuje jego uchwały

    • starostą krakowskim może być tylko kasztelan lub wojewoda krakowski

    • starostowie stają się odpowiedzialni tylko przed senatem

    • krol stracił prawo do swobodnego mianowania senatorów

    • wprowadzenie możliwości wypowiedzenia królowi posłuszeństwa w przypadku gdy nie wykonuje uchwał senatu lub próbował mu odebrać uprawnienia

 

- przywilej piotrkowski (Piotrków) z 1504 roku

Postanowienia:

    • sejm kontrolował nadawanie dóbr koronnych

    • zakaz łączenia dwóch lub więcej urzędów przez jedną osobę

    • określenie uprawnień dostojników państwowych (marszałków, podskarbich, kanclerzy)

 

- przywilej radomski (Radom) zwany Konstytucją „Nihil novi“ z 1505 roku

Postanowienia:

    • likwidacja przywileju mielnickiego

    • nic nowego w sferze prawa i podatków nie zostanie ustanowione bez zgody sejmu i senatu

    • wolny wybór urzędników sądowych

    • szlachty z a sprawy świeckie nie można było pociągać do odpowiedzialności przed sądy duchowne

    • zakaz ustanawiania ceł prywatnych

    • ograniczenie pozostałym stanom społecznym dostępu do urzędów duchowieństwa

    • pod groźba utraty szlachectwa zakaz wykonywania przez szlachtę czynności związanych z handlem i rzemiosłem

    • niestosowanie prawa neminem captivabimus w stosunku do ludzi, którzy 3 razy zostali zapisanie w rejestrze przestępców

 

Wydane przez Jana Olbrachta

 

- przywileje piotrkowskie z 21 lutego1493, 27 lutego 1493 i 1496 roku

Postanowienia:

    • zatwierdzenie dla Krakowa i jego mieszkańców wszystkich praw i wolności

    • zrównanie Krakowa ze stanem szlacheckim

    • zakaz ingerowania dostojników kościelnych w sprawy świeckie

    • oddzielenie obrad senatu od izby poselskiej

    • ograniczenie wolności osobistej chłopa - możliwość odejścia ze wsi dopiero po uregulowaniu wszystkich powinności wobec pana

    • potwierdzenie wcześniejszych przywilejów

    • uwolnienie żeglugi rzecznej dla wszystkich stanów, zakaz zamykania spława przez tamy rybackie

    • dalsze ograniczenie wolności osobistej chłopa - tylko jeden syn chłopski może opuszczać wieś tylko jeśli otrzyma pisemną zgodę pana, zaostrzenie kar za zbiegostwo

    • mieszczanie nie mogli posiadać dóbr ziemskich

    • zwolnienie szlachty z ceł za towary na własny użytek

 

 

Wydane przez Zygmunta I Starego

 

- przywilej toruńsko-bydgoski (Toruń, Bydgoszcz) z 1520 roku

Postanowienia:

    • obowiązkowy minimalny wymiar pańszczyzny ustalony na 1 dzień/tygodniowo

    • żegluga po Wiśle wolna tylko dla szlachty

    • ograniczał uprawnienia sądu miejskiego w przypadku popełnienia przestępstwa miejskiego przez szlachcica

    • król zrzekł się prawa sądzenia sposób szlachty i duchowieństwa z ich poddanymi

 

- przywilej piotrkowski z 1532 roku

Postanowienia:

    • zakazywał chłopu opuszczać wieś bez zezwolenia pana

    • zakazywał miastom ukrywania chłopskich zbiegów i nadawania im obywatelstwa miejskiego

 

Wydane przez Stefana Batorego

 

- przywilej warszawski (Warszawa) z 1578 roku

Postanowienia:

    • król zrzekł się przywileju sprawowania funkcji Najwyższego Sędziego na rzecz powołanego Trybunału Koronnego (27 członków szlacheckich wybieranych na sejmikach i 6 z pośród duchowieństwa)

    • Trybunał miał prawo rozpatrywać apelacje od wyroków sądów ziemskich, grodzkich i podkomorskich, (wyroki miały zapadać jednomyślnie)

 

 

Przywileje szlacheckie stopniowo acz nieuchronnie ulegały rozszerzeniu. Władza królewska natomiast słabła, chłopom odebrano wolność osobistą a rozwój miast uległ gwałtownemu zahamowaniu. Wszystko to w połączeniu z wolną elekcją, „liberum veto“ i całkowitą degeneracją moralności szlacheckiej, sprzedajnej, zdradzieckiej, leniwej i zrywającej sejmy, szlachty, która ceniła tylko swoje bogactwo i osobistą wygodę, zepchnęło Polskę w przepaść niewoli, ponieważ kłótnie, prywata, swary i niezgoda narodowa nieuchronnie prowadzą do ruiny i marginalizacji państwa.

 

 

Polecamy również:

  • Przywilej piotrkowski (1496) - przyczyny, postanowienia, skutki

    W roku 1492 Jan Olbracht (1459 – 1501) został wybrany nowym królem Polski. Tego samego roku nowy władca został koronowany – 30 września. Jan Olbracht od początku swojego panowania stanął przed poważnymi problemami związanymi z polityką zagraniczną – w postaci zagrożenia turecko –... Więcej »

  • Konstytucja Nihil Novi (1505) - postanowienia, znaczenie, skutki

    Wraz ze śmiercią króla polskiego Jana Olbrachta w roku 1501, powstała perspektywa dla panującego na Litwie Aleksandra Jagiellończyka, objęcia władzy również w Polsce. W efekcie ówczesnego najazdu rosyjskiego oraz pchany chęcią zdobycia korony polskiej, Aleksander Jagiellończyk opuścił... Więcej »

  • Rozwój demokracji szlacheckiej w Polsce w XVI w

    Rzeczpospolita szlachecka stanowiła odmianę monarchii stanowej, gdzie w sprawowaniu władzy państwowej obok władcy, uczestniczył wyłącznie stan szlachecki. Ten ostatni podporządkował sobie pozostałe stany – w tym również wszystkie wyższe godności w przypadku duchowieństwa. Więcej »

  • Zestawienie unii polsko-litewskich

    Już od czasów średniowiecza Polskę i Litwę łączyły ścisłe związki, których wyrazem były unie. Miały one dwojaki charakter. Początkowo Państwa wiązała unia personalna (ten sam władca), z czasem związek się zacieśnił i połączono państwa unią realna w jeden organizm polityczno-państwowy. Więcej »

  • Rozwarstwienie stanu szlacheckiego

    Szlachta jest to jedna z warstw społecznych w czasach feudalizmu. Była warstwą uprzywilejowaną w stosunku do innych, posiadającą prawa i przywileje. Jest tworem nowożytnym, powstałym jako skutek kształtowania się w Europie monarchii stanowych a wywodziła się ze średniowiecznego stanu rycerskiego. Określenie wywodzi... Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 5 + 2 =
Ostatnio komentowane
żoną Jaroslawa Iwaszkiewicza była pisarka i tłumaczka Anna Iwaszkiewiczowa z domu Lilp...
Iwona • 2021-07-19 18:40:47
"Oda do radości" to utwór Beethovena. Schiller napisał "Do Radości".
Germanista • 2021-07-10 02:59:47
Zgromadzenie Narodowe (Konwent) nie było "rządem rewolucyjnym", a parlamentem.
Andrzej • 2021-07-06 08:15:34
Czy naprawdę nie dało się tego bardziej spłycić? Gdzie jest drugi syn? Ten który p...
Andrzej Koraben • 2021-06-30 11:34:39
Ciekawe jak daleko czasowo sięgają Politycy. 2050 ? Czyli doprzodu do tyłu 2023. Grolsz...
Nick Radek • 2021-06-27 07:22:58