Reduta Ordona - interpretacja i środki stylistyczne
Opowiadanie adiutanta
„Reduta Ordona” to utwór, który został napisany przez Mickiewicza w 1832 roku, bezpośrednio po powstaniu listopadowym. Stanowi on jeden z najważniejszych literackich obrazów wojny polsko-rosyjskiej 1830 r. Wiersz przedstawia epizod dogasającego powstania, rozgrywający się w czasie obrony Warszawy.
Należy pamiętać jednak, że zdarzenie, które jest przedmiotem tekstu, a więc bohaterska śmierć Juliusza Konstantego Ordona stanowi literacką fikcję. Mickiewicz zastosował ją w swoim utworze, żeby dodać opisywanej akcji dramatyzmu i podkreślić heroizm powstańców.
Tekst został pomyślany jako „opowiadanie adiutanta”, a więc poeta sięgnął tu po lirykę maski. Podmiotem utworu uczynił postać naocznego świadka wydarzeń, który dokładnie relacjonuje całe zdarzenie, ale także wyraża własne sądy na temat tego, co zobaczył. Wprowadzenie do utworu figury adiutanta wyjaśnia precyzyjność batalistycznych opisów. Jak zaznacza Alina Witkowska, dzięki temu całość zyskuje charakter literackiego dokumentu.
Dynamika obrazu
Opowiadanie adiutanta dotyczy przede wszystkim przebiegu walki. Obraz rysowany przez Mickiewicza jest niesłychanie dynamiczny. Dzieje się tak z powodu nagromadzenia w tekście dużej ilości czasowników, najczęściej o charakterze onomatopeicznym, np.
Tam kula lecąc, z dala grozi, szumi, leci, wyje.
Odbiorca zostaje niejako wrzucony w sam środek wojny i może usłyszeć jej przerażające odgłosy. Ponadto warto zwrócić uwagę, że metaforyka opisów batalistycznych odwołuje się do porządku animalistycznego. Mamy tu do czynienia z porównaniami wojennych działań do walki drapieżnych zwierząt:
Ryczy jak byk przed bitwą,
(…) jak boa wśród kolumn się wije.
Taki zabieg odzwierciedla zaciekłość bitwy i jej śmiertelną powagę.
Rola kontrastu
Analiza „Reduty Ordona” wskazuje, że nie mamy tu do czynienia z opowiadaniem neutralnym, ale takim, w którym pojawia się wyrazisty rozkład wartości. Można więc powiedzieć, że podstawowym zabiegiem konstrukcyjnym, zwłaszcza w pierwszej części tekstu, jest kontrast pomiędzy Rosjanami i Polakami.
Ci pierwsi zostają sportretowani przez adiutanta za pomocą pesymistycznych, czarnych barw. Rosjanie idą „długą, czarną kolumną” i „czernią się na białych palisadach wałów”. Ponadto są oni porównywani do „czarnych sępów” i robactwa. Wojska carskie podlegają tu zatem wyraźnej dehumanizacji (odczłowieczeniu), mówi się o nich bowiem, że „walą” na szańce „swoje tułowy” i „lezą”. Stosunek poety do zaborców emanuje wstrętem i pogardą.
Z kolei Polacy zostają ukazani całkowicie odmiennie. Przede wszystkim dominującą barwą w opisie reduty jest biel. Ponadto metaforą reduty jest wspaniała skała, która stawia opór lawinie błota (Rosjanom):
Długą czarną kolumną, jako lawa błota,
Nasypana iskrami bagnetów(…)
Przeciw nim sterczy biała, wąska, zaostrzona,
Jak głaz bodzący morze, reduta Ordona
Car jako synteza Boga i szatana
Jedną z najważniejszych partii „Reduty Ordona” jest rozbudowana apostrofa do rosyjskiego cara. Zostaje on tutaj przedstawiony jako bezduszny despota, który pogardza nie tylko życiem swoich wrogów, ale również własnego ludu. Car bezlitośnie wysyła na rzeź tysiące swoich żołnierzy, a sam stawia siebie w roli Boga, który feruje wyroki losu. Obraz cara również został zbudowany na zasadzie kontrastu. Widać tu rażącą niewspółmierność pomiędzy pozornie mało znaczącymi gestami króla, a ich strasznymi skutkami:
Zmarszczył brwi – i tysiąc kibitek wnet leci;
Podpisał – tysiąc matek opłakuje dzieci;
Skinął – padają knuty od Niemna do Chiwy
Rezultaty działań cara są natychmiastowe i ostateczne, podobnie jak wyroki samego Boga. Rosyjski władca ma w tekście znamiona metafizyczne, jest bowiem „jak Bóg silny, jak szatan złośliwy”. Car zostaje zatem przedstawiony jako czyste zło, potwór, którego nikt nie może powstrzymać. W tym sensie walka Warszawy z despotą nie jest tylko bitwą o znaczeniu narodowym, ale stanowi świętą wojnę w obronie najwyższych wartości, takich jak dobro i sprawiedliwość.
Zapowiedź zemsty
Heroiczny czyn Ordona, czyli wysadzenie obronnej reduty, prowadzi w wierszu do zawarcia pokoju między Polakami i Rosjanami. Giną bowiem wszyscy, a szańce stają się ich „rozjemczą mogiłą”. W tekście pojawia się jednak wyraźna zapowiedź zemsty na carze. W funkcji tej zostaje wykorzystany apokaliptyczny obraz końca świata:
Karząc plemię zwycięzców zbrodniami zatrute,
Bóg wysadzi tę ziemię, jak on swą redutę
Reduta Ordona - streszczenie
„Reduta Ordona” Adama Mickiewicza została opatrzona podtytułem „opowiadanie adiutanta”. Jej treścią jest właśnie relacja owego adiutanta, czyli jednego z obrońców Warszawy przed Rosjanami.
Wydarzenia te miały miejsce w 1831 roku i były ostatnim etapem powstania listopadowego. Żołnierz opowiada o całym epizodzie z perspektywy czasu. Wyszedł na działo i stamtąd obserwował pole walki. Z naprzeciwka nadciągał oddział Rosjan wyposażony w 200 armat. Zaatakował on redutę Ordona, która posiadała jedynie 6 dział. Żołnierze Ordona dzielnie się bronili, jednak wróg stopniowo zdobywał pozycje Polaków.
Kiedy Rosjanie zniszczyli ostatnią polską armatę, oddział zaczął wykorzystywać broń ręczną. Pomimo zaciekłej walki, Rosjanom udało się przełamać opór Polaków. Kiedy wzrok adiutanta przesłoniły łzy, jego generał obserwował wszystko przez lunetę wspartą na ramieniu żołnierza. Oznajmił, że reduta został stracona.
Generał z powodu słabego wzroku przekazał lunetę adiutantowi i polecił mu dokładnie obserwować, co się dzieje z samym Ordonem. Adiutant ujrzał, jak dowódca reduty skacze do lochu z zapalonym ładunkiem wybuchowym i wraz z sobą wysadza cały szaniec. Jego czyn spowodował, że zginęli wszyscy: Polacy i szturmujący redutę Rosjanie.
Na koniec adiutant stwierdza, że Ordon zostanie patronem szańców, ponieważ jego dzieło miało wymiar heroiczny. Czyn dowódcy jest również porównywany do czynu Boga, który w dzień ostateczny zniszczy niegodziwy świat.
Reduta Ordona - opracowanie (geneza i najważniejsze motywy)
Geneza
Wiersz datowany jest na 29 marca 1832 roku, a wydany został w 1833. Powstał w Dreźnie na podstawie relacji Stefana Garczyńskiego – naocznego świadka wydarzeń mających miejsce w Warszawie podczas Powstania Listopadowego.
Celowym zabiegiem Mickiewicza było „uśmiercenie” Ordona pod gruzami reduty. Chodziło mu o przedstawienie postawy człowieka-patrioty, zdolnego do oddania życia za ojczyznę. Ordon miał być wzorem patriotyzmu, bohaterstwa, męstwa. W rzeczywistości Ordon nie zginął wysadzając redutę, lecz udało mu się przeżyć. Po upadku powstania wyjechał do Szkocji. Walczył na Węgrzech z Austriakami, uczestniczył też w wyprawie Garibaldiego na Sycylię. Zmarł we Florencji w 1860 roku.
Motywy
Walka
Walka ukazana jest w bardzo dynamiczny i plastyczny sposób. Dobrze opisane są jej odgłosy: „kula lecąc (…) grozi, szumi, wyje”. Jest ciężka i pochłania wiele ofiar. Jej okrucieństwo podkreślają określenia: „po walaniu się trupów, po ranionych jęku”. Opisy żołnierzy i ich uzbrojenia jednoznacznie wskazują, iż siły są nierówne:
Artyleryi ruskiej ciągną się szeregi,
Prosto, długo, daleko, jako morza brzegi
Z drugiej strony uzbrojenie obrońców reduty nie przedstawia się imponująco: „reduta Ordona / Sześć tylko miała armat (…)”. Jednak odwaga i poświęcenie obrońców reduty znaczą więcej niż najlepsza broń:
(…) nieraz widziałem
Garstkę naszych walczącą z Moskali nawałem
(…)
Gdy oddechy dym tłumi, trud ramiona słabi,
A wciąż grzmi rozkaz wodzów, wre żołnierza czynność,
(…)
Na koniec bez rozwagi, bez czucia, pamięci,
Żołnierz jako młyn palny nabija, - grzmi, - kręci (…)
Ojczyzna
Utwór opiewa postawę Ordona, obrońcy reduty, który w obliczu klęski (padły wszystkie armaty, do broni ręcznej skończyła się amunicja), przy przeważającej sile wroga, nie waha się poświęcić swego życia dla ojczyzny. Ordon skacze do lochów, gdzie jest proch i decyduje się wysadzić ją – i siebie - w powietrze. Pod murami reduty giną więc zarówno obrońcy, jak też napastnicy, a dzięki bohaterskiej postawie dowódcy, reduta nie dostała się w ręce wroga.
Reduta Ordona - plan wydarzeń
1. Nadciągnięcie oddziału Rosjan wyposażonego w 200 armat
2. Nierówna walka z redutą Ordona
3. Zniszczenie ostatniego działa Polaków
4. Walka na broń ręczną
5. Zdobycie polskiego szańca przez Rosjan
6. Wysadzenie reduty przez Ordona i śmierć wszystkich żołnierzy