Pod koniec XVI i na początku kolejnego stulecia nastąpiła terytorialna oraz społeczna ekspansja Rzeczpospolitej. W efekcie przenikania się poszczególnych i zróżnicowanych elementów cywilizacji Zachodu oraz Wschodu, uformowała się na obszarze państwa polsko – litewskiego unikalna kultura szlachecka. Nazwano ją sarmatyzmem – od historiograficznego mitu wywodzącego polityczny naród szlachecki od starożytnych Sarmatów.
Ta nowa forma kultury miała – ze względu na swoich twórców i nosicieli, przede wszystkim charakter kultury ziemiańskiej. Skoncentrowanie się na gospodarce rolnej, także silny już w XVII w. pacyfizm szlachty, nie wykluczały gloryfikacji cnót rycerskich. Jednak domniemana waleczność i rycerskość w epoce nowożytnej, nosiła raczej znamiona pustych deklaracji oraz sfery czysto symbolicznej.
Popularyzacja sarmackiego mitu skutkowała przekonaniem o wyższości polskiej szlachty – już nie tylko od pozostałych grup społecznych ówczesnej Rzeczpospolitej, ale także wobec innych narodów. Ta specyficzna forma megalomani narodowej funkcjonowała często w formie mesjanistycznej – misja dziejowa powierzona przez samego Boga Polakom.
Jednocześnie narastały wówczas postawy – wcześniej nieznane sarmatyzmowi, ksenofobia, niechęć do cudzoziemców, obcych kultur oraz obyczajów. W szczególności kwestia ta odnosiła się do kultury miejskiej. Wszystkie powyższe czynniki ulegały nasileniu proporcjonalnie do słabnięcia ekonomicznych, politycznych oraz kulturalnych kontaktów szlachty ze światem.
Charakterystyczny dla sarmatyzmu kult swojskości, szlacheckiej prowincji oraz wsi znajdował przedłużenie w szlacheckim stylu życia, modzie oraz sztuce użytkowej. Pomimo deklaracji niechęci szlachty do wpływów zewnętrznych, większość z powyższych elementów zawierała zapożyczenia z obcych kultur. Szczególnie popularny był wówczas kręg orientalny. Wpływy te docierały do Rzeczpospolitej przez Turcję oraz Rosję.
Sarmatyzm wraz ze wszystkimi swoimi elementami, zaczął rozprzestrzeniać się poza grancie państwa polsko – litewskiego. Międzynarodowy zasięg obejmujący Mołdawie, Wołoszczyznę, Węgry wraz z Siedmiogrodem, Moskwę, Inflanty, Prusy Książęce oraz Śląsk i Pomorze Środkowe, był spowodowany głównie upowszechnieniem się języka polskiego.
W XVII w. stał się on narzędziem porozumiewania się kupców, dyplomatów oraz uczonych na obszarze Europy Środkowo – Wschodniej. W skutek czego zostały przekroczone granice polityczne oraz cywilizacyjne.
Pod koniec XVIII w. rozpoczęto szybki odwrót od sarmatyzmu. Wszystkie jego elementy zostały ostatecznie uznane za społeczne wstecznictwo oraz kulturowe zacofanie.