Proza małych ojczyzn - definicja, przykłady, twórcy

Proza małych ojczyzn to jeden z głównych nurtów w polskiej literaturze po 1989 roku. Zjawisko to polega na koncentrowaniu świata powieściowego wokół konkretnego polskiego regionu urastającego do rangi archetypicznej.

„Mała ojczyzna” to miejsce szczególne, przestrzeń zakorzenienia w określonej tradycji, związana z dzieciństwem i rodzinnymi dziejami. Fenomen ten najczęściej łączy się z zastosowaniem schematu powieści inicjacyjnej, przedstawiającej proces dojrzewania głównego bohatera. Niejednokrotnie proza małych ojczyzn jest utrzymana w poetyce nostalgii, tęsknoty za utraconym rajem przeszłości.

Nieprzypadkowo erupcja tego typu literatury nastąpiła po przełomie politycznym 1989 roku. Budowanie nowej rzeczywistości wzmagało pytania o kulturowe fundamenty polskości, ale także indywidualnych biografii, a więc o tożsamości w ogóle. Jak stwierdza Przemysław Czapliński, często mamy tu do czynienia z rzeczywistością w stanie przeobrażenia, wyraźnie zagrożoną nową cywilizacją konsumpcji i komercji. Można powiedzieć, że powstała niejako specyficzna literacka mapa polskich „ojczyzn”. Poczesne miejsce zajmują na niej Pomorze, Kaszuby, a przede wszystkim Gdańsk.

Wokół historii Gdańska skupia się proza Stefana Chwina i Pawła Huellego. Obaj w swoich powieściach nawiązują do skomplikowanych dziejów Gdańska, zwłaszcza podczas II wojny światowej i tuż po wojnie. Można tu wymienić choćby: „Krótką historię pewnego żartu”, „Hanemanna” czy „Esther”. Huelle wiele miejsca poświęca również okresowi komunizmu, jak w książkach: „Weiser Dawidek”, „Opowiadania na czas przeprowadzki”, „Pierwsza miłości i inne opowiadania” czy „Mercedes-Benz”.

Mazury to z kolei mityczna ojczyzna w prozie Erwina Kruka („Kronika z Mazur”) i Ryszarda Chodźki („Anioły”, „Gadające głowy”). Wokół Krakowa skupia się natomiast pisarstwo Janusza Andermana i Jerzego Pilcha („Spis cudzołożnic”). Dodatkowo pisarstwo Pilcha zakorzenione jest mocno w mitycznej rzeczywistości Śląska Cieszyńskiego (zwłaszcza Wisła).

Do omawianego nurtu można również zaliczyć specyficzną prozę na wpół-mityczną, formującą typowo archetypiczną wersję miasta-ojczyzny. Taką postać przyjmuje np. Warszawa w pisarstwie Magdaleny Tulli („Sny i kamienie”), Lida na Białorusi u Aleksandra Jurewicza („Lida”), Beskid Niski u Andrzeja Stasiuka („Dukla”, „Opowieści galicyjskie”), Zamość u Piotra Szewca („Zagłada”), wieś Prawiek u Olgi Tokarczuk („Prawiek i inne czasy”). Wszystkie te miejsca znajdują się na pograniczu realności i zmyślenia. Ich byt ma przede wszystkim charakter literacki, a więc też bardzo osobisty.

Proza małych ojczyzn równoznaczna jest z końcem historii jednolitej, która rozpada się na szereg różnych opowieści i tożsamości.

Polecamy również:

  • Literatura socrealistyczna - cechy, twórcy, przykłady

    Główną odmianą prozy socrealistycznej była tak zwana „powieść produkcyjna”. Dzieła należące do tego gatunku zaczęły powstawać na szeroką skalę po zjeździe ZZLP w Szczecinie, na którym przyjęto socrealizm jako doktrynę obowiązującą w sztuce. Okres prozy produkcyjnej przypadł więc na lata... Więcej »

  • Mały realizm (mała stabilizacja) - definicja, cechy, twórcy

    Mały realizm to nazwa orientacji artystycznej w polskiej prozie lat 60. i 70., która nawiązywała – z jednej strony – do powieści socrealistycznej, z drugiej – do prozy środowiskowej okresu międzywojnia. Mały realizm był jednym z najważniejszych zjawisk okresu „małej stabilizacji”. Więcej »

  • Nurt chłopski - definicja, twórcy, przykłady

    Nurt chłopski w literaturze polskiej istniał co najmniej od okresu Młodej Polski, reprezentowali go tacy twórcy jak: Jan Kasprowicz, Władysław Orkan, Stanisław Młodożeniec czy Julian Przyboś. Szczególny kształt kierunek ten osiągnął w latach 60. XX wieku. Więcej »

  • Proza historyczna po 1945 - charakterystyka, twórcy, przykłady

    Proza historyczna po 1945 roku obfituje w wiele interesujących zjawisk, charakteryzujących współczesną literaturę w ogóle. Obok tradycyjnej powieści typu sienkiewiczowskiego (która staje się raczej literaturą popularną) istnieje proza bogata w formalno-ideowe eksperymenty. Więcej »

  • Nurt polityczny i nurt rozrachunkowy - charakterystyka, twórcy, przykłady

    Nurt polityczny był jedną z odmian polskiej prozy socrealistycznej. Przykładami powieści politycznych były: „Władza” Tadeusza Konwickiego, „Zdobycie władzy” Czesława Miłosza, „Obywatele” Kazimierza Brandysa, „Dni klęski” Wojciecha Żukrowskiego czy „Uczta... Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 4 + 2 =
Ostatnio komentowane
Bardzo przydatne informacje. Przeczytałam z zainteresowaniem.
• 2022-08-13 18:28:30
Ola jest fajną dziewczyną i lubi się bawić z dziećmi i jest w ogóle fajną kobietą....
• 2022-08-09 19:00:20
Rosja nadal jest państwem totalitarnym, a Polska sie nim staje.
• 2022-08-02 19:37:03
Ef. 6:12 [ 11 - 20]. 1Tes.2:13 ; 4: 8..... w tedy i dziś. Łuk.10: 16 .....
• 2022-08-01 16:36:20
To bardzo ciekawa historia godna uwagi każdego.
• 2022-07-12 15:12:25