Historia o potopie została opisana w Księdze Genesis, ale wzmiankę o tym wydarzeniu znajdujemy również w eposie sumeryjsko-babilońskim o Gilgameszu. Wedle tej opowieści Bóg rozgniewany ogromem ludzkiego zepsucia postanowił zniszczyć świat i sprowadził na ziemię potop. Ocalony został jedynie jeden sprawiedliwy człowiek wraz z rodziną – Noe. Zbudował on wielką arkę, do której wziął po jednej parze zwierząt z każdego gatunku. Gdy zaś po czterdziestu dniach ulewy wody opadły, Noe opuścił łódź, a Bóg obiecał mu, że już nigdy nie ześle podobnego kataklizmu na ziemię i na znak przymierza zawartego z człowiekiem umieścił na niebie tęczę.
Taka wersja legendy o potopie jest dziełem tak zwanej tradycji kapłańskiej w Starym Testamencie. W Biblii odnajdujemy jednak również przekaz będący dziełem tradycji jahwistycznej. Według tej wcześniejszej wersji, potop trwał około roku, a Noe zabrał do arki po siedem par zwierząt czystych i po jednej parze zwierząt nieczystych. Jak wiadomo, taki podział jest związany z regułami diety Żydów ortodoksyjnych, którzy nie spożywają określonych potraw.
Historia ta w obu wersjach odzwierciedla światopogląd religijny: jest ilustracją kary zesłanej przez Stwórcę na ludzkość dopuszczającą się zła. Legenda o potopie stanowi prototyp Sądu Ostatecznego i końca świata. Jednocześnie wynika z niej, że Bóg okazuje człowiekowi swoje miłosierdzie i nie chce jego całkowitej zagłady. To właśnie z Noem Bóg po raz pierwszy zawiera przymierze, w którym postanawia zaakceptować ludzką niedoskonałość:
Nie przeklnę więcej lądu dla ludzi, bo człowiek w swym pomyśleniu od dziecka ku złemu się ma, i nie zgładzę więcej istot żywych, jakom to był uczynił.
Przymierze symbolizuje nowy początek świata i ustanawia nowy ład: następstwo pór roku, zakaz spożywania krwistego mięsa i zakaz przelewania ludzkiej krwi. Jak pisze Wilfrid J. Harrington, oznaka owego przymierza, czyli tęcza również ma konkretne znaczenie:
Hebrajskie słowo, które tłumaczymy jako „tęcza”, znaczy zwykle w Starym Testamencie „łuk wojny”. Uwidacznia się w ten sposób piękno starożytnej koncepcji: Bóg pokazuje światu, że odłożył swój łuk.
W kulturze europejskiej arka Noego oznacza symboliczne miejsce ocalenia przed zagładą. Sam potop zaś to synonim nie tylko kataklizmu naturalnego, ale wszelkiej katastrofy dziejowej, jak na przykład wojna.
Nawiązania w literaturze:
Motyw potopu i arki, jako symbolicznej przystani w czasach szalejącej zawieruchy wojennej, wykorzystał na przykład Julian Stryjkowski w słynnej powieści „Austeria”. W tytułowej austerii, na początku pierwszej wojny światowej znajdują schronienie Żydzi obawiający się pogromu ze strony wkraczających wojsk rosyjskich. Ów pogrom symbolizuje jednocześnie widmo holocaustu, który niedługo wkroczy na arenę historii.