Człowiek w czasach zagłady. Jaki obraz człowieka i cywilizacji europejskiej kreuje Tadeusz Borowski?

Opowiadania Tadeusza Borowskiego uznawane są za jeden z najważniejszych literackich dokumentów okresu II wojny światowej. Autor kreśli w nich obraz okupowanej Warszawy („Pożegnanie z Marią”), obozu koncentracyjnego („Ludzie, którzy szli”, „U nas w Auschwitzu”, „Proszę państwa do gazu”), a także okresu tuż po wojnie („Bitwa pod Grunwaldem”). Każdy z jego utworów ukazuje człowieka mierzącego się z nieludzką rzeczywistością II wojny światowej.

W okupowanej Warszawie

W opowiadaniu „Pożegnaniu z Marią”, którego akcja rozgrywa się w zajmowanej przez Niemców stolicy, przedstawione zostały realia życia w tym ciężkim okresie. Bezpieczeństwo to pojęcie względne – człowiek może liczyć na nie wyłącznie w mieszkaniu (przestrzeń zajmowana przez Tadeusza i Marię), zamykając się i odgradzając od rzeczywistości, uciekając do świata literatury i sztuki; główni bohaterowie konstruują w ten sposób namiastkę normalnego życia. Całkowita separacja okazuje się  jednak niemożliwa – trzeba przecież zdobywać pieniądze, pożywienie, informacje. Maria studiuje na tajnych kompletach polonistycznych. Aby się utrzymać, rozwozi bimber. Z kolei Tadek pracuje w składzie budowlanym.

Ulica jest miejscem chaotycznym i niebezpiecznym. Niemcy organizują łapanki, ludzie poszukują jakiejkolwiek możliwości zarobku. Nie ma tu miejsca na solidarność, pomoc, normalną praktyką staje się donosicielstwo. Kto chce wydostać swoich bliskich z niemieckich więzień, musi słono zapłacić. Tego typu proceder uprawiany jest w jednym ze sklepików, gdzie regularnie przesiadują dwaj policjanci.

Kiedy narrator widzi swoją ukochaną na ciężarówce, nie wpada w rozpacz – po prostu nie wie, co ma zrobić. Właściwie – nie może nic zrobić. Doświadczenie to obezwładnia i  zobojętnia Tadka na rzeczywistość, rodzi poczucie pustki i rezygnację. Tytułowe pożegnanie nie dotyczy tylko Marii – odnosi się ono także do wszystkich wartości, idei, ambicji i marzeń obecnych w życiu bohaterów. Wojna skutecznie je zniszczyła.

Obóz koncentracyjny

Szczególnym zapisem doświadczeń narratora z pobytu w nazistowskim lagrze jest opowiadanie „U nas w Auschwitzu”. Ze względu na swój epistolarny charakter wyróżnia się ono na tle przyjętej przez Borowskiego behawiorystycznej konwencji utworów, zawiera zapis pewnych emocji i refleksji narratora. Tadek, pisząc do swojej ukochanej, otwarcie przyznaje, iż nie rozumie, dlaczego w obliczu śmierci wszyscy stają się bierni, nie podejmują żadnych działań mających na celu ocalenie życia. Nazywa to „dziwnym opętaniem człowieka przez człowieka”, wielokrotnie podkreślając mistyfikację, jakiej dopuszczają się naziści. W obozie organizowano koncerty i wydarzenia sportowe, funkcjonowała biblioteka, działał nawet puff (dom publiczny). Więźniom mogło wydawać się, że mają w miarę normalne warunki życia – wszak w porównaniu do innych obozów w Auschwitz było nie najgorzej. Tworząc ułudę normalności, naziści zabijali w osadzonych pragnienie wolności, buntu, ucieczki poza mury obozu. Już krótki czas pobyt w obozie potrafił skutecznie zachwiać hierarchią wartości więźniów. Niektórzy byli nawet dumni z tego, że znaleźli się w Auschwitz, miejsce to traktowali jak swój dom.

Przykłady brutalnych zachowań przedstawione na kartach dzieł Borowskiego można mnożyć. Każde z opowiadań przynosi obraz nieludzkich, agresywnych działań ze strony niemieckich oprawców. Więźniowie, dopóki ich samych nie dotyka cierpienie, starają się nie zwracać uwagi na przerażające zdarzenia, wyciszyć emocje, współczucie. To ostatnie  oznacza bowiem słabość, zaś każda próba pomocy koledze mogłaby stać się przyczyną brutalnej interwencji esesmanów.

Polecamy również:

  • Opowiadania - opracowanie ogólne cyklu (geneza, czas i miejsce akcji, problematyka)

    Na kartach swoich opowiadań Tadeusz Borowski kilkukrotnie wspomina o konieczności przedstawienia tym, którzy nie byli z nimi zapoznani, realiów życia w obozie koncentracyjnym (np. „U nas w Auschwitzu”), okrucieństwa towarzyszącego tym miejscom, stopniowej dehumanizacji osadzonych i... Więcej »

  • Pożegnanie z Marią - streszczenie

    Jest noc. Maria i narrator (Tadeusz) siedzą w pokoju. Za oknem widać spalony dom znajdujący się po drugiej stronie ulicy. Nieopodal stoi latarnia uliczna oraz bezlistne drzewo, które mijają wagony zmierzające na front. W pomieszczeniu ma miejsce gra świateł. Maria zauważyła, że „nie ma granicy między... Więcej »

  • U nas w Auschwitzu - streszczenie

    Narrator Tadek wraz z kilkunastoma innymi więźniami został wybrany do uczestnictwa w kursach sanitarnych. Ich zadaniem będzie – dzięki medycznej wiedzy, którą zdobędą –  zmniejszanie śmiertelności i pomaganie kolegom (mężczyzn w Birkenau było ok. 20 000). W czasie wyprawy do Oświęcimia... Więcej »

  • Proszę państwa do gazu - streszczenie

    Cały obóz chodził nago, chociaż wszyscy otrzymali już z powrotem swoje ubrania, które poddano procesowi odwszenia. Panował nieznośny upał. Obóz był szczelnie zamknięty, a komanda przestały pracować. Ludzie leżakowali wszędzie, gdzie tylko się dało, szczególnie uważnie poszukując każdego... Więcej »

  • Dzień na Harmenzach - streszczenie

    Tadek, siedząc w cieniu kasztanowców, dokręcał złączenia wąskotorowej kolejki. Obok niego stali Grecy, ale unikali cienia. Słońce padało na ich wychudzone ciała. Pojawiła się pani Haneczka, która serdecznie przywitała się z Tadkiem. Chciała przynieść mu coś do jedzenia, ale ten odrzekł, że... Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 3 + 5 =
Ostatnio komentowane
zero
• 2022-12-03 22:06:32
o
• 2022-12-03 10:47:16
ok
• 2022-12-02 16:29:38
dzięki
• 2022-11-28 16:21:19
ok
• 2022-11-25 15:27:39