Józef Baka Uwagi śmierci niechybnej - interpretacja i charakterystyka cyklu

Cykl wierszy religijnych autorstwa księdza Józefa Baki znany pod tytułem „Uwagi o śmierci niechybnej” stanowił drugą część szerszego zbioru pt. „Uwagi rzeczy ostatecznych i złości grzechowej”, wydanego w Wilnie w 1766 roku. Jego twórca prowadził wówczas bardzo aktywną działalność misyjną w najbiedniejszych wioskach Litwy i Białorusi, pisząc wiersze mające prawdopodobnie znaleźć zastosowanie w religijnej edukacji ich mieszkańców, toteż język tych liryków – przez wiele pokoleń literackich wyśmiewany i kojarzony z grafomanią – dostosowany został do potrzeb i poziomu założonych wówczas odbiorców.

Tezę tę podtrzymuje forma „Uwag” zbliżająca się do estetyki barokowego kazania pokutnego, które miało charakteryzować się dramatyzmem, sporym ładunkiem emocjonalnym i dużą dozą dydaktyzmu podanego w formie, która przejmie słuchacza trwogą i tym skuteczniej zachęci go do poprawy. Przekazując podobne treści w formie tekstu literackiego, pozbawionego elementów teatralizacji, na które pozwalała forma kazania wygłaszanego z ambony, ksiądz Baka poszukiwał w nadekspresji werbalnej sposobu na przyciągnięcie uwagi czytelników, ich zaszokowanie i nakłonienie do przemyślenia swojej postawy. Wszystkie te środki prowadzić zaś miały do celu nadrzędnego, zrozumiałego w świetle misjonarskiego zapału autora – do uratowania swoich słuchaczy i czytelników przed stoczeniem się w otchłanie piekielne.

„Uwagi” zbudowane zostały w sposób wyraźnie dwójdzielny – kilka pierwszych tekstów ma charakter refleksyjny, odwołujący się do intelektu odbiorcy i w metodyczny sposób analizujący przyczyny i skutki ludzkiej skłonności do grzechu. Jednocześnie podmiot tych pierwszych liryków sugeruje już poniekąd kształt dalszej części zbioru: w otwierającym tom wierszu „Do czytelnika” pojawia się stwierdzenie, iż wielości grzechów na świecie „Atrament żaden na karcie nie wyrazi”, dlatego też istota rzeczy nie zostanie ujęta stricte werbalnie, ale wprowadzana będzie stopniowo przez emocje i dramatyzm, których ogrom odmaluje przed intuicją odbiorcy straszliwość życia zanurzonego w grzechu.

Ów efekt starał się Baka uzyskać m.in. przez wykorzystanie bardzo nietypowego, nazwanego później „rwanym” wersu, w którym nagłe przeskoki w ilości sylab sprawiają wrażenie dysharmonii, wprowadzają stan niepokoju i silniej podkreślają wybrane fragmenty wypowiedzi (np. w utworach „Uwaga wieczorna”, czy „Tekst o Najświętszym Sakramencie przy elewacyi lub procesyi”). Podobny rytm tekstu narzuca również skojarzenia meliczne, toteż przypuszcza się, że tego typu utwory pisał Baka z myślą o ludowych pieśniach kościelnych.

Wiersze owej drugiej części, nierzadko dosyć humorystyczne i skonstruowane z bardzo prostego języka wytyczanego „częstochowskimi” rymami, podmiot liryczny kieruje do rozmaitych adresatów: „młodych”, „starych”, „panów”, „mieszczan” itd. W ów język włącza często kolokwializmy i elementy gwary ludowej, co dodatkowo precyzuje do jakiej grupy odbiorców tekst miał być adresowany.

Tematyka „Uwag” oscyluje głównie wokół niezwykle nośnego dla kontrreformacyjnej dydaktyki religijnej motywu tańca śmierci, w którym udział biorą wszyscy obywatele Rzeczypospolitej – bez względu na stan, majętność, płeć, wiek, czy urodę. Upersonifikowana śmierć pojawia się tu jako wyjątkowo bezwzględny „pożeracz” wszelkich istnień i demaskator złudzeń w kwestii wartości świata doczesnego. Dynamiczny język ujęty w ramy „rwanych” wersów sprawia wrażenie ruchu, jaki wyraźnie odnosi się do szalonego pędu grzeszników ku zagładzie, przed którym misjonarz próbuje ostrzec swoich podopiecznych przy użyciu wszelkich, nawet skrajnie drastycznych środków perswazji.

Polecamy również:

  • Jan III Sobieski - Listy do Marysieńki - opracowanie i geneza

    Maria Kazimiera de La Grange d'Arquien urodziła się we francuskim miasteczku Nevers w zubożałej, ale cieszącej się na początku XVII wieku sporymi wpływami i poważaniem rodzinie szlacheckiej. Jej matka była ochmistrzynią Ludwiki Marii Gonzagi, która pod koniec 1645 roku przybyła do Polski by zawrzeć... Więcej »

  • Molier - biografia i twórczość

    Twórca znany w historii literatury jako Molier przyszedł na świat w Paryżu pod nazwiskiem Jean Baptiste Poquelin 15 stycznia 1622 roku. Jego ojciec była majętnym mieszczaninem piastującym funkcję królewskiego tapicera, który to tytuł od 1642 roku przelany został również na przyszłego... Więcej »

  • Jan Chryzostom Pasek - biografia i twórczość

    Jan Chryzostom Pasek przyszedł na świat ok. 1636 roku w Węgrzynowicach – majątku ziemskim na Mazowszu, które w XVII wieku stanowiło najbiedniejsze województwo Rzeczypospolitej. Jego ojciec był szlachcicem zagrodowym, posługującym się się herbem Doliwa, a swoją liczną rodzinę próbował... Więcej »

  • Wacław Potocki - biografia i twórczość

    Wacław Potocki urodził się w 1621 roku w rodzinie ariańskich ziemian z Woli Łużańskiej. Edukację rozpoczął prawdopodobnie w zborze ariańskim w Raciborsku, szybko musiał ją jednak przerwać ze względu na rozpoczętą w 1638 roku wojnę na Ukrainie. Wziął w niej udział ze starszym bratem Janem, który pozostał... Więcej »

  • Mikołaj Sęp Szarzyński - biografia i twórczość

    Mikołaj Sęp Szarzyński urodził się prawdopodobnie około 1550 lub 1551 roku – z racji szczątkowej dokumentacji na temat jego wczesnej młodości daty tej nie udało się sprecyzować. Wiadomo, że pochodził z rodu szlacheckiego pieczętującego się herbem Junosza, a wywodzącego się z Mazowsza, skąd prawdopodobnie... Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 3 + 3 =
Ostatnio komentowane
Ola jest fajną dziewczyną i lubi się bawić z dziećmi i jest w ogóle fajną kobietą....
• 2022-08-09 19:00:20
Rosja nadal jest państwem totalitarnym, a Polska sie nim staje.
• 2022-08-02 19:37:03
Ef. 6:12 [ 11 - 20]. 1Tes.2:13 ; 4: 8..... w tedy i dziś. Łuk.10: 16 .....
• 2022-08-01 16:36:20
To bardzo ciekawa historia godna uwagi każdego.
• 2022-07-12 15:12:25
@cotymowisz - dziękujemy za zwrócenie uwagi, wpis został poprawiony. Pozdrawiamy eszkol...
• 2022-07-07 11:03:54