Rzeźbotwórcza działalność rzek

Rzeką nazywamy masę wody płynącą w korycie naturalnym pod wpływem siły ciężkości. Działalność rzek (transport, erozja, akumulacja) to procesy fluwialne. Formy rzeźby utworzone wskutek niszczącej lub budującej działalności rzek to formy fluwialne. Osady transportowane i akumulowane przez rzeki to aluwia.

W odróżnieniu od procesów stokowych (denudacyjnych) działalność rzek nie doprowadza do zrównania powierzchni Ziemi, lecz polega na rozczłonkowywaniu powierzchni Ziemi - form utworzonych przez siły wewnętrzne.

Forma rzeźby utworzona przez niszczącą i budującą działalność rzeki to dolina rzeczna. Najniższa część doliny, w której stale lub okresowo płynie woda to koryto rzeczne.

W zależności od spadku wyróżniamy:
- rzeki górskie -  o spadku >5‰
- rzeki wyżynne - o spadku 1-3‰
- rzeki nizinne - o spadku 0,05-0,5‰ o różnej energii.

Rzeźbotwórcza działalność rzek

Działalność wody rzecznej polega na:
- erodowaniu -  żłobieniu dna (erozja wgłębna) i brzegów koryta (erozja boczna),
- przenoszeniu materiału (transport fluwialny),
- osadzaniu  - akumulacji fluwialnej, efektem akumulacji fluwialnej są łachy korytowe, stożki napływowe i delty (od kształtu greckiej litery delta).

Meander rzeki Wampool
Rzeka Wampool (Wielka Brytania) - meander; autor: Simon Ledingham (8.09.2004),
źródło: wikipedia.org

 

Omówione wyżej procesy zachodzą z różną intensywności na długości rzeki. Wyróżniono zatem odcinki:
- górny (źródłowy),
- środkowy,
- dolny (ujsciowy).

W górnych odcinkach rzek procesami przeważającymi są: erozja denna i boczna. Strefy te nazywamy strefą „produkcji” rumowiska rzecznego.
Odcinek środkowy charakteryzuje się występowaniem erozji bocznej, wynikiem której są meandryzakola (odcinek koryta rzeki o kształcie łuku, brzeg wklęsły jest podcinany, brag wypukły nadbudowywany przez akumulację, przewężenia między dwoma meandrami są przecinane tworząc starorzecza) oraz łachy.

 

Delta Nilu
Nil i delta Nilu z orbity; autor: Jacques Descloitres, MODIS Rapid Response Team, NASA/GSFC,
źródło: wikipedia.org

 

Odcinek dolny (ujściowy) to strefa akumulacji. Na odcinku tym następuje wyraźne odkładanie się materiału rumowiskowego.

Rozróżniamy doliny powstałe wskutek wyłącznie erozyjnej działalności rzek, są to:
• gardziele - dolina młoda o urwistych skalistych zboczach           
• jary - doliny o wąskim dnie i bardzo stromych zboczach (>60°), powstaje zwykle przez powiększenie gardzieli
• wciosy - najczęściej występujący typ doliny w obszarze górskim i wyżynnym, cechuje go wąskie dno, nie wyrównany spadek, przekrój poprzeczny w kształcie litery V 
• doliny płaskodenne - o szerokim, płaskim dnie, zboczach o zróżnicowanym nachyleniu i dnie z korytem, terasą zalewową i nadzalewową.

W swoim biegu dolina rzeki może ulegać zwężeniu przecinając wzniesienia terenu. Taki odcinek rzeki nazywamy przełomem rzecznym (np. przełom Dunajca przez Pieniny). Wyróżnia się wiele typów przełomów: antecedentny, gdy erozja wgłębna rzeki jest równie szybka, jak podnoszenie się terenu (kanion rzeki Kolorado), regresyjny, gdy erozja wsteczna w źródle rzeki przecina pasmo górskie i powoduje przejęcie części innego dorzecza (kaptaż, np. przełom Lubrzanki w G. Świętokrzyskich), epigenetyczny, gdy rzeka wcinając się w podłoże natrafia na bardziej odporne skały (przełom Bobru poniżej Jeleniej Góry) i inne.

Terasa rzeczna to fragment dawnego, rozciętego dna doliny, terasy rzeczne występują w obrębie współczesnych szerokich den dolin lub w postaci spłaszczeń w obrębie zboczy doliny.

Terasę rzeczną tworzą: równia terasy - przeważnie nadbudowana osadami stokowymi, stok terasy oraz krawędź terasy.
Wyróżnia się terasy: skaliste (skalne), które często pozbawione są osadów aluwialnych oraz terasy osadowe i terasy mieszane: skalisto-osadowe.

Ze względu na przebieg w planie można podzielić koryta rzeczne na:  
- proste,
- kręte, meandrowe – to rzeki o krętym korycie i dużej liczbie zakoli, powstają w szerokich dolinach o małym spadku, wycięte są w aluwiach,
- roztokowe – to rzeki wielokanałowe z licznymi wyspami i łachami centralnymi, rzeki te charakteryzują się dużymi wahaniami stanów wody i mogą transportować duże ilości żwiru lub piasku,
- anastomozujące – to rzeki wielokanałowe, bardzo kręte, głęboko wcięte w zarośniętą równinę zalewową.

Przełom pieniński
Przełom Pieniński. Na górze Golica, w pętli Dunajca Przechodni Wierch. Widok z Sokolicy;
autor: Jerzy Opioła (29.04.2008), źródło: wikipedia.org
Autor: dr Krzysztof Jarzyna z Instytutu Geografii UJK w Kielcach

Polecamy również:

Komentarze (0)
Wynik działania 4 + 4 =
Ostatnio komentowane
ez
• 2024-05-20 17:04:26
ok
• 2024-05-20 16:01:25
slabiutko ogólniki
• 2024-05-19 14:36:56
W filmie nie ma ochronki, Ale strzały do robotników
• 2024-05-18 14:53:16
łatwe
• 2024-05-16 19:37:20