Motyw deesis - przykłady, opis, znaczenie

Deesis i wielkie deesis

Słowo „deesis” wywodzi się z języka greckiego, w którym oznacza ono modlitwę, prośbę, orędownictwo.

W ikonografii chrześcijańskiej terminem tym określa się trójczłonowe przedstawienie Jezusa-Pantokratora (wszechwładcy, Pana całego stworzenia). Zazwyczaj znajduje się on w centrum ikony, siedzi na tronie i trzyma księgę. Obok umiejscowieni są Maryja i Jan Chrzciciel, stojący zawsze po prawej lub lewej stronie Chrystusa. W niektórych wypadkach pojawiają się jeszcze inni święci (np. apostołowie) lub aniołowie. W wypadku, gdy przedstawienie motywu deesis składa się z więcej niż trzech osób, mamy do czynienia z wielkim deesis. Rozwiązanie takie było szczególnie popularne na ikonostasach, czyli ozdobionymi ikonami ścianach oddzielających nawy.

Historia deesis

Motyw deesis narodził się w Bizancjum. Jego najstarszym wykorzystaniem, znanym w dzisiejszych czasach jest mozaika znajdująca się w Klasztorze św. Katarzyny na górze Synaj, którą datuje się na VI w. naszej ery. Najprawdopodobniej pierwotną domeną deesis było malarstwo, a dopiero później przeniknął on także do innych gałęzi sztuki – poezji, pieśni itp.

Deesis motyw opis
Ikonostas w cerkwi w Jarosławiu (pocz. XVIII w.)

 

Do zachodniej Europy motyw ten dotarł nieco później. Spowodowane było to ikonoklazmem (zakazem przedstawiania sfery sacrum w sposób wizualny), który trwał, z niewielkimi przerwami, od 726 r. do 843 r. Ruch ten został zapoczątkowany przez Leona III Izauryjczyka (cesarza Bizancjum) i pomimo licznych sprzeciwów obowiązywał w całym Kościele. Po odrzuceniu jego założeń przez II Sobór Nicejski motyw deesis znalazł swoje miejsce także w kulturze zachodniej, gdzie został przeszczepiony najpewniej za sprawą uczestników wypraw krzyżowych. Być może takie przedstawienia powszechne były już wcześniej, lecz na skutek działalności obrazoburców (zwolenników ikonoklazmu) zostały one zniszczone.

Charakterystyka i znaczenie motywu deesis

Trójczłonowość motywu deesis wiąże się z jego najważniejszym założeniem, a mianowicie – wstawiennictwem. Święci otaczający Jezusa – początkowo tylko św. Jan i Maryja – mieli zanosić ludzkie prośby i błagania do Syna Bożego. Bóg mógł nie usłyszeć głosu prostego człowieka, lecz gdy temu udało się pozyskać orędownictwo świętych, wtedy jego modlitwa miała większą szansę na zostanie wysłuchaną. Takie podejście do religii było bardzo powszechne w średniowieczu – wystarczy przyjrzeć się tympanonom fundacyjnym, na których ludzie zamieszczali swoje imiona i nazwiska oraz wizerunki. Nie było to spowodowane chęcią wybicia się przed innych, lecz pragnieniem dokładnego wskazania Bogu swego dobrego uczynku.

Motyw deesis stanowił podkreślenie roli, jaką odgrywają święci w ludzkim życiu. Dzisiaj można kojarzyć z nim patronów ustanawianych przez Kościół. Każdy z nich ma swoją dziedzinę, w której może pomóc człowiekowi wstawiennictwem u Boga.

Przykłady przedstawień deesis

Motyw deesis pojawiał się we wszystkich gałęziach sztuki. W Polsce jego najbardziej znane zastosowanie pojawia się w „Bogurodzicy”, gdzie Matka Boża i św. Jan zostają poproszeni o wstawiennictwo u Boga. Natomiast jego najbardziej znanymi przedstawieniami wizualnymi są: obraz w kolegiacie w Tumie pod Łęczycą, zbiór ikon w muzeum w Sanoku, freski w kaplicy zamku lubelskiego.

Najważniejszymi przedstawieniami motywu deesis w sztuce niepolskiej są z kolei: mozaika z Kościoła Hagia Sophia, ikonostas w Cerkwi św. Proroka Eliasza w Jarosławiu (Rosja), przedstawienie z katedry w Ugliczu oraz ikonostas z Soboru Zwiastowania na Kremlu.

Polecamy również:

  • Ars moriendi - znaczenie, opis, dzieła

    Jedną z najważniejszych cech literatury średniowiecznej był jej silny dydaktyzm. Powstawały liczne utwory parenetyczne, których zadaniem było udzielanie wskazówek, dawanie przestróg czy zachęcanie do określonego działania. Wśród najpopularniejszych tematów można wyróżnić... Więcej »

  • Motyw danse macabre - znaczenie, opis, dzieła

    Danse macabre, czyli taniec śmierci, to średniowieczna alegoria ukazująca wszechobecność oraz uniwersalność śmierci. Najczęściej przedstawiana była ona jako figura taneczna (zazwyczaj koło lub korowód), w którym między ludźmi przedstawiającymi różne warstwy społeczeństwa pojawiał się szkielet... Więcej »

  • Motyw Stabat Mater Dolorosa - przykłady, opis, znaczenie

    „Stabat Mater Dolorosa/ Iuxta Crocem lacrimosa,/ dum pendebat Filius” („Stoi Matka obolała,/ Łzy pod krzyżem przepłakała,/ Gdy na krzyżu Syn jej mrze” (przekład Mirona Białoszewskiego) – tymi słowami rozpoczyna się średniowieczna sekwencja (XIII w.), którą napisał franciszkański... Więcej »

  • Motyw śmierci - Memento mori - znaczenie, utwory, opis

    Stanisław Kwiatkowski w swojej książce zatytułowanej „Średniowieczne dzieje Europy” napisał, że średnia długość życia w tej epoce wynosiła od 25 do 35 lat, a w czasach epidemii spadała nawet do 17. Dzisiaj dane te można uznać za szokujące, ale należy pamiętać, że w tamtych czasach istniała olbrzymia... Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 4 + 2 =
  • Najnowsze
  • Losowe
Ostatnio komentowane
ok
• 2024-05-20 16:01:25
W filmie nie ma ochronki, Ale strzały do robotników
• 2024-05-18 14:53:16
łatwe
• 2024-05-16 19:37:20
Przydatny na po prawe oceny z historii
• 2024-05-15 14:52:53