Boska komedia - streszczenie
Dzieło Dantego rozpoczyna słynna metafora ujmująca grzeszne życie jako gęsty las. To tam zgubił się Dante i w wieku 33 lat, w nocy poprzedzającej wydarzenia Wielkiego Piątku z 1300 roku, wyrusza w niezwykłą podróż.
Nad wzgórzem dostrzega dodające mu odwagi Słońce, będące alegorią Bożej obecności. W drodze na wzgórze natyka się trzy zwierzęta–alegorie: panterę (zmysłowość), lwa (pycha) i wilczycę (chciwość). Cofając się przed napastliwością wilczycy, Dante o mało co wpada w przepaść; przed upadkiem ratuje go Wergiliusz. Starożytny poeta tłumaczy Dantemu panujące zasady panujące w miejscu, w którym się znalazł – drogę ku górze otworzy dopiero przybycie Charta (alegoria Chrystusa-Sędziego). Póki co, zwierzęta nie pozwolą mu wejść na wzgórze, więc musi wybrać inną drogę, by wydostać się z lasu. Prowadzi ona przez Piekło, Czyściec i Raj.
Dante wyrusza w trudną podróż pod przewodnictwem Wergiliusza. Ten zapewnia Dantego o Bożej opiece i informuje, że przysłała go Beatrycze, zmarła ukochana Alighieriego.
Wędrowcy docierają do bram Piekła, odczytują napis: „Ty, który wchodzisz, żegnaj się z nadzieją”; Piekło to miejsce, gdzie zatracone dusze cierpią męki i utrapienie bez końca. Dosięga ich tam Boska sprawiedliwość.
Dzięki wędrówce Wergiliusz i Dantego poznajemy budowę Piekła. Ma ono kształt leja (pozostałość po upadku Lucyfera z nieba), podzielonego na dziewięć części, których strzegą mitologiczne postaci.
 |
| Eugene Delacroix „Dante i Wergiliusz w piekle” (1822) |
Pierwszy krąg to Limbo, czyli Przedpiekle. Kolejne trzy zajmują ludzie słabej woli: namiętnicy, żarłoki i pijacy, skąpcy i rozrzutnicy. Krąg piąty ulokowany jest za płynącą krwią rzeką Styks, przybywają tu ludzie gniewni, osoby zazdrosne i leniwe. Krąg szósty przeznaczony jest dla heretyków. Siódmy krąg należy do piekła dolnego i gromadzi cięższych grzeszników: tyranów, morderców, samobójców. Przedostatni – ósmy – krąg podzielono na 10 mniejszych czeluści: dla uwodzicieli, pochlebców, świętokupców, wróżbitów, oszustów, obłudników, złoczyńców, fałszywych doradców, szerzycieli waśni i fałszerzy. Dziewiąty krąg to ogromna studnia, strzeżona przez Gigantów, którą zajmują zdrajcy. Jest ona podzielony na cztery części: Kaina (zdrajcy osób bliskich), Antenora (zdrajcy kraju lub stronnictwa), Tolomea (zdrajcy gości, którzy im zaufali) i Giudecca – to tam przebywa Lucyfer, zakuty w lód potwór o trzech paszczach, w których znajdują się Judasz, Brutus i Kasjusz.
Podróżujący łodzią Charona mężczyźni przedostają się do Przedpiekla. Tam podziwiają zamek dobrych i wielkich filozofów i poetów świata starożytnego, którzy zmarli przed narodzinami Chrystusa i nie mogą przebywać w niebie. Następnie udają się do kolejnych części piekła, gdzie Dante spotyka ludzi, których zna ze swojego życia. Oprócz tego widzi znane postaci historyczne. Pośród namiętników znajdują się Helena Trojańska i Kleopatra, wśród zdrajców – Kasjusz i Brutus. Poeci przemierzają kolejne kręgi piekła oglądając, jak grzeszników dręczy huraganowy wiatr, rzęsisty deszcz, jak dusze grzęzną w Styksie, cierpią w płonących grobach.
Po wyjściu z dna piekła podróżnicy tunelem przenoszą się na, znajdującą się na drugiej półkuli Ziemi, Górę Czyśćcową. Czyściec powstał z tego, co Lucyfer wypchnął z ziemi spadając z nieba, ma więc kształt stożka. Czyściec, podobnie jak Piekło, ma dziewięć części: pierwsza to przedsionek, kolejnych siedem to tarasy przeznaczone dla grzeszników siedmiu grzechów głównym: dla pysznych, zazdrosnych, gniewnych, leniwych, chciwych, rozrzutnych, nieumiarkowanych w jedzeniu i picu, nieczystych.
Na szczycie góry znajduje się Raj Ziemski. Tam Dante spotyka się z Beatrycze, która od tej pory będzie przewodnikiem Alighieriego w miejsce Wergiliusza.
Niebo również ma dziewięć części, jednak nie zostały one tak jasno wyodrębnione jak w Piekle i Czyśćcu, wszystko jest tu harmonią przenikających się barw i melodii. Beatrycze prowadzi ukochanego poprzez planety i gwiazdy takie jak: Księżyc, Merkury, Wenus, Słońce, Mars, Jowisz i Saturn. W końcu docierają do Nieba dziewiątego, a następnie do Empireum – nieba krystalicznego. Tam rolę opiekuna Dantego przejmuje św. Bernard z Clairvaux.
Dante dociera do celu wędrówki, w ekstatycznym uniesieniu podziwia oblicze Boga, którego nazywa „Miłością, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy”. Tymi słowami Dante kończy „Boską komedię”.
Boska komedia - plan wydarzeń
1. Dante w lesie swojego grzesznego życia
2. Trzy zwierzęta-alegorie
3. Wergiliusz przewodnikiem Dantego
4. Początek podróży
5. Brama piekła
6. Budowa piekła
7. Podróż przez kolejne kręgi piekielne
8. Podróż ku Górze Czyśćcowej
9. Budowa czyśćca
10. Przybycie do Raju Ziemskiego
11. Beatrycze przewodnikiem Dantego
12. Niebo
13. Budowa nieba
14. Nowy przewodnik – św. Bernard z Clairvaux
15. Dante ogląda oblicze Boga
Boska komedia - opracowanie (czas i miejsce akcji, motywy, geneza)
Geneza „Boskiej komedii”
Powodów do napisania „Boskiej komedii” należy szukać w światopoglądzie i biografii jej autora. Doświadczył on nieszczęśliwej miłości do Beatrycze, którą idealizuje na kartach utworu, poza tym z powodu problemów politycznych i finansowych zmuszony był do tułaczki po Włoszech przez resztę życia. Trudna wędrówka – a taką bezsprzecznie jest także droga przez kolejne sfery metafizycznego świata – musiała zainspirować Dantego do napisania „Boskiej komedii”.
Dante zaczął pisać swoje dzieło w 1307 roku, a skończył ją dopiero rok przed śmiercią, w 1321. Wtedy tytuł poematu brzmiał „Komedia” (ówcześnie oznaczenie tytułu o poważnym początku i szczęśliwym finale). Przymiotnik „boska” dodali jej czytelnicy, uznając geniusz twórcy i dostrzegając w jego poemacie nie tylko arcydzieło epoki, ale też wszystkich kolejnych.
Czas i miejsce akcji „Boskiej komedii”
Niezwykła podróż Dantego rozpoczyna się w nocy z Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek 1300 roku. Poeta wyrusza z „gęstego lasu” i kolejno przemierza wszystkie części Piekła, Czyśćca i Raju. Do Nieba dociera rankiem w Wielkanoc. Cała podróż trwa więc 3 dni.
Najważniejsze motywy literackie w „Boskiej komedii”
Motyw Boga
Dante w czasie całej swojej wędrówki ulega silnym emocjom. Poruszają i przerażają go cierpienia grzeszników w piekle, zadziwia udręka w Czyśćcu, jednak dopiero widok Bożego oblicza doprowadza go do stanu ekstazy. Poeta uznaje momentalnie, że to Jego miłość jest największą siłą rządzącą światem, to od niej wszystko zależy.
Motyw nauczyciela/mistrza
Wergiliusz jest pierwszym przewodnikiem Dantego, a zarazem jego mistrzem. Poeta ufa mu, nie boi się wyruszyć z nim w daleką podróż. Darzy go szacunkiem i podziwem. Trudna podróż staje się jaśniejsza i bezpieczniejsza pod jego opieką. Wergiliusz wyjaśnia również Dantemu niejasne dla niego zdarzenia i widoki.
Motyw podróży/drogi
Wędrówka Dantego i jego kolejnych przewodników przez Piekło, Czyściec i Niebo stała się jedną z najsłynniejszych w całej literaturze.
Podróż Dantego ma kilka wymiarów: ma pomóc mu w odnalezieniu zagubionej wiary, a także sensu życia, pełni także funkcję poznawczą – zapoznania poety z tajemnicami wiary chrześcijańskiej. Pod wpływem zobaczonych obrazów, cierpień grzeszników i szczęścia zbawionych, poeta przechodzi wewnętrzną przemianę. Jego emocje zostają poruszone, a umysł pojmuje najważniejsze w chrześcijaństwie prawdy objawione.
Dante spotyka w drodze swoją ukochaną, zmarłą za młodu Beatrycze oraz swojego antycznego mistrza Wergiliusza. Dostępuje łaski ujrzenia oblicza Boga. Objawione zostają mu również najważniejszej dla chrześcijanina prawda o tym, że Bóg jest Miłością, a Miłość ta kieruje całym światem.
Motyw zbrodni i kary
W „Boskiej komedii” znajdujemy dokładny opis piekła, w którym przebywają skazani za różne występki, grzechy i zbrodnie. Dante odwiedza piekło pod przewodnictwem Wergiliusza. Ma ono kształt leja i jest podzielone na 9 kręgów – w każdym przebywają grzesznicy innego rodzaju, skazani na wieczną karę. Jedynie w pierwszym kręgu mieszkają szlachetni ludzie, którzy zmarli jeszcze przed narodzeniem Chrystusa i dlatego nie mogą dostąpić zbawienia. W ostatnim zaś, na samym dnie piekła, najgorsi zdrajcy: Lucyfer, Judasz, Kasjusz i Brutus.
Boska komedia - interpretacja
„Boska komedia” uważana jest za arcydzieło literatury średniowiecza, ale i zapowiedź epoki renesansu.
W poetyckiej formie Dante notuje w swoim dziele wiedzę i wyobrażenia epoki średniowiecza o naturze wszechświata. W poemacie pojawia się około 500 postaci ze świata Biblii, mitologii oraz historii powszechnej. Utwór stanowi swoistą encyklopedię wiedzy średniowiecznego człowieka, po której przewodnikiem jest sam autor.
Z inspiracji utworem Dantego powstał powszechny dziś frazeologizm „dantejskie sceny”. Oznacza on zdarzenia lub zachowania budzące grozę i przerażenie, makabryczne – podobne scenom, jakie obserwował Dante w czasie swojej podróży przez piekło.
Budowa utworu i przedstawionego w nim świata została podporządkowana liczbom doskonałym, czyli – według średniowiecznych przekonań – 3, 10 i ich wielokrotnościom.
Poemat dzieli się więc na trzy części (piekło, czyściec, niebo), a na każdą z nich składają się 33 pieśni. 99 pieśni plus pieśń wstępna dają świętą liczbę 100. Ponadto każda ze sfer odwiedzanych przez poetę składa się z 9 części.
Poemat napisany został tercyną – strofą złożoną z 3 wersów. Układ tercynowy charakteryzuje się krzyżowymi rymami wewnątrz strof i międzystrofowymi (aba, bcb, cdc...).
Boska komedia - bohaterowie
Dante
Dante to autor, a zarazem główny bohater utworu. Zdaje sobie sprawę z tego, że znalazł się w trudnym momencie swojego życia, zgubił właściwą drogę prowadzącą ku Bogu, a także sens egzystencji w ogóle. Dostaje niezwykłą możliwość, aby odbyć podróż po piekle, czyśćcu i niebie, co da mu szansę na odnowę duchową.
Ma również szczęście spotkać niezwykłych przewodników – swojego mistrza Wergiliusza, ukochaną Beatrycze i św. Bernarda z Clairvaux. Poeta chłonie wrażenia wszystkimi zmysłami, niezwykle emocjonalnie reaguje na obrazy, jakie się przed nim pojawiają.
Wędrówka spełnia swoją rolę – Dante odkrywa najważniejszą prawdę wiary: Bóg jest Miłością.
Wergiliusz
To rzymski poeta, mistrz Dantego. Zostaje wybrany na przewodnika, ponieważ posiadł mądrość świata starożytnego. Ponadto przypisywano mu zdolności profetyczne. Wrażliwy na piękno i utalentowany Wergiliusz jest nie tylko znakomitym przewodnikiem (pozostaje bezstronny, nie ingeruje w odbiór Dantego), ale również chroni swojego podopiecznego i wyjaśnia zawiłości oglądanych miejsc i zdarzeń.
Beatrycze
Zmarła ukochana Dantego, jego przewodniczka po niebie. W rzeczywistości – mieszkająca we Florencji i zmarła młodo kobieta o takim imieniu, w której zakochał się Dante.
Symbolizowała zatem u Dantego kobietę idealną, a jej postać – sakralizowana i wyidealizowana – pozwala Dantemu na nowo odnaleźć i pojąć najtrudniejszą, a zarazem najważniejszą prawdę wiary.
Boska komedia jako summa średniowiecza i dzieło przełomu epok
„Boska komedia” Dantego powstawała od roku 1307 do 1321. Było to więc w epoce średniowiecza, którego koniec datuje się zazwyczaj na drugą połowę XV stulecia (1453 lub 1492). Jednakże w dziele włoskiego poety pojawiają się nie tylko motywy charakterystyczne dla wieków średnich, ale dopatrzeć można się tutaj także zupełnie nowych jakości, które dotychczas były albo nieznane, albo zupełnie zapomniane.
„Boska komedia” to rozbudowany poemat alegoryczny. Jego istotę stanowi motyw wędrówki w zaświaty (określany często mianem katabazy). Bohater liryczny (tożsamy z autorem) odbywa transcendentną podróż przez kolejne sfery zaświatów. Najpierw odwiedza piekło, później udaje się do czyśćca, by na końcu dotrzeć do nieba, przed oblicze Boga. W każdej z tych sfer towarzyszy mu przewodnik – w piekle i czyśćcu jest to Wergiliusz, w niebie – Beatrycze (ukochana poety) oraz Bernard z Clairvaux.
„Boska komedia” jako dzieło średniowieczne
Pierwszym faktem przemawiającym za klasyfikowaniem „Boskiej komedii” jako utworu średniowiecznego jest jego data powstania. Jednak warto tutaj zaznaczyć, że na terenie dzisiejszej Italii średniowiecze rozwijało się nieco inaczej niż w pozostałej części Europy (wystarczy prześledzić historię stylu gotyckiego we Włoszech).
„Boska komedia” jest dziełem podejmującym tematykę religijną, co było charakterystyczne dla średniowiecza. Mocno widoczny jest u Dantego teocentryzm – bohater dąży do Boga. Utwór omawia także kwestie eschatologiczne, nawiązując w ten sposób do cieszącej się szczególnym uznaniem w późnym średniowieczu Apokalipsy św. Jana. Przedstawienie zaświatów jako piekła, czyśćca oraz nieba jest z kolei odzwierciedleniem chrześcijańskiej nauki o rzeczach ostatecznych.
Cechy charakterystyczne dla literatury średniowiecznej można odnaleźć także w stylistyce dzieła. Jest to poemat alegoryczny, co wskazuje na wielkie znaczenie tej figury stylistycznej w „Boskiej komedii” – wiele przedstawień ma u Dantego także drugie dno, które pozwala na odkrywanie ukrytych, i zarazem bardzo istotnych, sensów (np. gęsty las – tkwienie człowieka w grzechu, błędzie). Określoną symbolikę mają także w „Boskiej komedii” cyfry, np. 3 – symbol Trójcy Świętej (dzieło Dantego w dużej mierze opiera się na trójce i jej wielokrotnościach).
„Boska komedia” jest także utworem o charakterze dydaktycznym, co było bardzo charakterystyczne dla średniowiecza. Poza licznymi aluzjami do ówczesnej rzeczywistości (np. krytyka partii gwelfów), zawarta została w nim także odwieczna nauka dychotomii o owej rzeczywistości: podział na dobro i zło. Sposób ukazania zaświatów i kontrast pomiędzy piekłem a niebem wydają formą przestrogi dla ludzi, by przestali błądzić i wrócili na drogę pobożnego i dobrego życia.
„Boska komedia” jako zwiastun renesansu
„Boska komedia” została napisana w języku włoskim. Kodem uniwersalnym dla średniowiecza była łacina – bujny rozkwit pisarstwa narodowego nastąpił dopiero w późniejszej epoce. Oczywiście, w średniowieczu także powstawały dzieła w językach charakterystycznych dla danego regionu, jednak dotyczyło to przede wszystkim pieśni religijnych oraz kazań, które dzięki temu lepiej docierały do prostego ludu. W dodatku dzieło zostało podpisane przez autora (będącego osobą świecką, nie duchownym), co nie było praktyką typową dla średniowiecza.
Bardzo istotną i znaczącą cechą „Boskiej komedii”, a zarazem czymś, co w trwającej wówczas epoce było zupełnie niepraktykowane, jest autonomiczność bohatera lirycznego, będącego jednocześnie narratorem działa. Przejawia on indywidualne (!) uczucia. Najdobitniej widoczne jest to w czasie podróży przez piekło – Dante nie zawsze potępia skazanych na pobyt tutaj, a często im nawet współczuje. W dodatku dzieło zawiera liczne wątki autobiograficzne. Przejawiają się one w aluzjach do rzeczywistości oraz w zabiegu umieszczenia wrogów autora w piekle, a ludzi – według Dantego – godnych szacunku w niebie.
Dzieło życia Dantego Alighieri stanowi odzwierciedlenie popularnego w średniowiecznej Italii (zwłaszcza w architekturze) prądu zakładającego twórczy powrót do starożytności (w renesansie będzie ono jednym z haseł programowych: „ad fontes”). W „Boskiej komedii” pojawiają się liczne nawiązania do świata starożytnego, co dowodzi, że autor musiał doskonale znać kulturę tego okresu. Sam motyw katabazy, który stanowi ideę przewodnią dzieła, zaczerpnięty został z „Eneidy” Wergiliusza. Postaci antyczne pojawiają się także w różnych miejscach zaświatów, stanowiąc egzemplifikację różnych win lub zasług.
W tym kontekście nie bez znaczenia pozostaje także forma „Boskiej komedii”, która napisana została tercynami (strofami liczącymi po trzy wersy). Badacze przypisują pierwsze zastosowanie tego typu konstrukcji właśnie Dantemu. Najpewniej inspirację znalazł on w liryce starożytnej, która operowała wieloma rodzajami kunsztownych strof. Twórczość poetycka późniejszych epok bardzo często korzystała z tercyny; szczególnie renesans oraz romantyzm).
Podsumowanie
„Boska komedia” jest dziełem szczególnym i nie może dziwić fakt, iż została uznana za jeden z najważniejszych utworów w historii ludzkości. W doskonały sposób łączy ona charakterystyczne dla średniowiecza założenia (np. teocentryzm) i filozofię z zupełnie nowymi wartościami, które zostaną później wyeksponowane przez renesans. Dzieło Dantego jest nie tylko opowieścią o dążeniu do Boga, ale też opisuje je z ludzkiej perspektywy. Kompozycja wędrówki przez zaświaty – z piekła do czyśćca i nieba – stanowi optymistyczną wizję życia ludzkości. Jest nią podnoszenie się z upadku, by w końcu stanąć przed obliczem Boga i poczuć „Miłość, co wprawia w ruch słońce i gwiazdy”.
Opis piekła w Boskiej komedii
 |
| Schemat przedstawiający Piekło zgodnie z wyobrażeniami Dantego |
Informacje wstępne
„Boska komedia” Dantego Alighieri to poemat alegoryczny ukazujący wizję wędrówki bohatera lirycznego (a także narratora) przez zaświaty. Dzieło to łączy w sobie filozofię i światopogląd średniowiecza z zupełnie nowymi motywami, które stanowiły zapowiedź renesansu. Z tego względu utwór ten, powstały w okresie od 1307 do 1321r., szybko stał się jednym z najważniejszych i najbardziej znaczących dokonań literackich w historii.
Zaświaty
Bohater „Boskiej komedii” rozpoczyna swoją podróż przez zaświaty od piekła. Następnym etapem jego wędrówki jest czyściec, z którego przenosi się do nieba, gdzie dane jest mu doświadczyć obecności Boga. Skomponowana w ten sposób pielgrzymka stanowi wizję ludzkiego życia – podnoszenie się od grzechu ku boskiej doskonałości.
Każda część zaświatów ma swoją określoną strukturę. W każdej bohaterowi towarzyszy jakiś przewodnik, który wyjawia mu najważniejsze sekrety. W piekle i czyśćcu jest nim Wergiliusz, w niebie są to Beatrycze (ukochana autora) oraz św. Bernard z Clairvaux.
Piekło w „Boskiej komedii”
Piekło w „Boskiej komedii” ma budowę olbrzymiego odwróconego stożka podzielonego na 9 kręgów. Kolejne z nich schodzą w dół, aż do samego Lucyfera. W każdym znajdują się innego rodzaju grzesznicy, których przewinienia mają różną skalę.
Piekło powstało właśnie przez największego z demonów. Był on niegdyś aniołem, lecz z powodu zdrady został strącony z nieba przez Boga. Uderzył w ziemię z takim impetem, że powstał olbrzymi lej, na którego dnie znajduje się on sam. Ponad wejściem do piekła znajduje się napis – „Lasciate ogni speranza, voi ch'intrate”, co oznacza „Porzućcie wszelką nadzieję wy, którzy tu wchodzicie” (często tłumaczony jest także jako „Ty, który tu wchodzisz, żegnaj się z nadzieją”.
Przedpiekle
Tutaj znajdują się ludzie leniwi, niewykazujący się aktywnością. Przespali oni swoje życie i zupełnie go nie wykorzystali. Wśród nich Dante spotkał najprawdopodobniej Celestyna V (opisany jest jako postać „skażona wielką odmową”). Był to papież, który dobrowolnie zrezygnował z pontyfikatu. Jego następca – Bonifacy VIII – najprawdopodobniej przyczynił się do wygnania Dantego z Florencji.
Krąg pierwszy – Limbo (strażnik – Charon)
Umieszczone są tutaj dusze ludzi cnotliwych i dobrych. Ich jedyną winą było to, że nie poznali nigdy Chrystusa (nie zostali ochrzczeni, byli poganami). Nie cierpią oni mąk fizycznych, nikt nie poddaje ich torturom. Ich cierpienie ma wymiar psychiczny, a jest nim wieczna tęsknota.
Znajdują się tutaj m. in. filozofowie starożytni (Sokrates, Arystoteles), twórcy starożytnej literatury (Owidiusz, Horacy), politycy (Juliusz Cezar) oraz bohaterowie (Eneasz).
Krąg drugi (strażnik – Minos)
W tym kręgu znajdowały się dusze ludzi, którzy nie potrafili zapanować nad swoją zmysłowością. Byli to m. in. Semiramida (uznawana w średniowieczu za symbol rozpusty), Achilles, Tristan, Dodona (założycielka Kartaginy, która zakochała się w Eneaszu i zapomniała o przysiędze wierności złożonej mężowi), Kleopatra oraz Helena Trojańska. Postaci znajdujące się tutaj ponoszą karę zależną od swoich przewinień (poprzez zaprzeczenie lub wzmocnienie). W dodatku nieustannie targa nimi huraganowy wiatr (co przywodzi na myśl targanie przez zmysły).
Krąg trzeci (strażnik – Cerber)
W kręgu trzecim znajdują się dusze ludzi nieznających umiaru w jedzeniu i piciu. Znajdują się one w „okropnym bagnisku”, a strażnik tego kręgu nieustannie szarpie ich swymi trzema paszczami. Dante spotyka tam florentczyka imieniem Ciacco (z włoskiego – wieprzek). W „Boskiej komedii” wypowiada on prorocze słowa o bratobójczych walkach we Florencji.
Krąg czwarty (strażnik – Pluton)
Krąg ten zasiedlony jest przez dusze skąpców i rozrzutników. Ich karą jest toczenie przed siebie głazów, a jeśli spotkają się – ciskają w siebie obelgi i zmieniają kierunek ruchu. Bohater spotyka tam nie tylko kupców, ale także przedstawicieli stanu duchownego.
Krąg piąty (strażnik – Flegiasz, mitologiczny heros, który podpalił świątynię Apollina w Delfach)
W kręgu tym znajdują się dusze potępionych za gniew i zazdrość. Miejsce to znajduje się za Styksem, a rzekę można przepłynąć dzięki łodzi Flegiasza. Dusze grzęzną w odrzucającym i śmierdzącym bagnie. Dante spotkał w tym kręgu Filippo Argentiego – bogatego florentczyka, który słynął ze swojej pychy (w dziele zawarta jest mocna krytyka tego człowieka).
Dolne piekło
Dolne piekło oddzielone jest od poprzedniej części wielkim murem. Znajdują się w nim gorsi grzesznicy, a on sam podzielony jest na kolejne kręgi.
Krąg szósty (strażnicy – Erynie)
Krąg szósty jest miejscem kaźni duszy kacerzy (heretyków). Leżą oni w płonących trumnach, których wieka są otwarte, lecz gdy ktoś podejdzie za blisko, zatrzaskują się. Wśród cierpiących w tym miejscu jest m. in. Epikur. W szóstym kręgu Dante spotyka także dwóch florentczyków – Farinatę degli Uberti (zwolennika filozofii epikurejskiej oskarżonego o herezję) oraz Cavalcantę Cavalcantiego (w młodości był przyjacielem Dantego, uważano go za przedstawiciela epikurejczyków).
Krąg siódmy (strażnik – Minotaur)
W kręgu siódmym znajdują się dusze bluźnierców oraz gwałtowników (wobec bliźnich, siebie i natury). Ludzie ci cierpią różne męki w trzech osobnych jarach kręgu siódmego. Tyrani i mordercy pływają w rzece krwi – Flegetonie, samobójcy zmienieni w drzewa szarpani są przez harpie (samobójcy – rozrzutnicy ścigani są przez wilki), a ognisty deszcz spada na bluźnierców, lichwiarzy i homoseksualistów. Podróżników oprowadzają po obszarze tego kręgu centaury, które pilnują wykonywania wyroków. W gronie skazanych na cierpienie w siódmym kręgu znajdują się m. in. Aleksander (tyran Fery), Dionizjusz Starszy (okrutny władca Syrakuz), Ezzelino III da Romano (tyran z Treviso), Sekstus Pompej (korsarz). Wśród samobójców Dante spotyka Piera delia Vignę – sycylijskiego poetę, który został oskarżony o spisek na króla, oślepiony i wtrącony do celi. Tam popełnił samobójstwo. Na pustyni, gdzie ognisty deszcz smaga bluźnierców, znajduje się m.in. Kapeanus – mitologiczny bohater, który rzucił wyzwanie Jowiszowi. Dalsza droga doprowadza bohaterów do sodomitów. Spotykają tam Brunetto Latiniego (mistrza Dantego). Do dzisiaj panują wątpliwości, dlaczego postać ta znalazła się w piekle wśród sodomitów, gdyż Latini miał żonę i dzieci. Być może Dante miał do niego żal, że przestał pisać w języku włoskim i tworzył we francuskim.
Krąg ósmy (strażnik – Gerion, mitologiczny potwór, symbol obłudy)
Krąg ósmy oddzielony był od poprzedniego wielką rzeką ognia. Miejsce to podzielone było na 10 czeluści, w których cierpieli różnego rodzaju kłamcy i fałszywcy. Złe doły (bo tak to miejsce się nazywało) zasiedlone były przez wiele dusz. Każdy rodzaj grzeszników cierpiał w sposób zależny od swoich win. Uwodziciele i stręczyciele biegali w przeciwnych kierunkach smagani biczami czartów, a pochlebcy zanurzeni byli w kale. Świętokupcy wisieli głowami w dół, a ich stopy smagał ogień. Wróżbici i magowie musieli iść przed siebie, mając równocześnie głowy obrócone w przeciwnym kierunku. Oszuści zanurzeni są w gorącej smole. Pilnują ich diabły uzbrojone w harpuny. Hipokryci zmuszeni są wędrować w płaszczach z ołowiu. W siódmym jarze znajdują się złodzieje, których ciała gryzione są przez odrażające węże tylko po to, by znów się odrodzić. Kolejny jar zasiedlony jest przez złych doradców, których dusze pokryte są płomieniami. W dziewiątym kręgu pokutują dusze ludzi skazanych za podżeganie do zamieszek. Ich męka jest okrutna – nieustannie ponoszą oni rany, a ich ciała się regenerują. Następną grupą są fałszerze – ci zajmujący się podrabianiem metali naznaczeni są trądem, fałszerze pieniędzy cierpią na wieczne pragnienie i puchlinę, a kłamcy dotknięci są przez olbrzymią gorączkę.
W kręgu tym Dante spotyka wiele osób – zarówno znanych mu z życia, jak i postaci mitologicznych. Warto tutaj wymienić Odyseusza (wśród fałszywych doradców), Mahometa (wśród podżegaczy) oraz papieża Mikołaja III (w gronie świętokupców).
Krąg dziewiąty (strażnicy – Nemrod – olbrzym znany z Biblii - oraz Efialtes, Briareus oraz Anteus - mitologiczni giganci)
Krąg dziewiąty jest ostatnim kręgiem piekła. Znajdują się tam dusze najgorszych grzeszników – zdrajców. Podzieleni są oni na tych, którzy oszukali swe rodziny, ojczyzny oraz przyjaciół. Tkwią oni po policzki w lodowatym jeziorze. W dziewiątym kręgu znajdują się także ludzie, którzy zgładzili swoich gości (także cierpią męki skuci lodem). Na samym dole dziewiątego kręgu, w towarzystwie Lucyfera, cierpią najgorsi grzesznicy – ci, którzy dopuścili się zdrady swoich dobroczyńców – Judasz oraz Brutus i Kasjusz. Są oni miażdżeni w paszczach Lucyfera – przerażającego demona posiadającego sześć par skrzydeł i trzy twarze.
Boska komedia - znaczenie tytułu dzieła
Informacje wstępne
„Boska komedia” Dantego powstawała w okresie od 1307 do 1321 r. Jest to poemat alegoryczny, który opisuje wędrówkę bohatera (będącego także narratorem) przez zaświaty. Podróż rozpoczyna się od piekła, następnym etapem jest czyściec, a jej zwieńczenie stanowi wizyta w niebie i znalezienie się przed obliczem Boga.
Utwór ten jest dziś uważany za jedno z największych arcydzieł w historii literatury, na co wielki wpływ miało mistrzostwo jego autora. Dante Alighieri w szczególny sposób połączył cechy typowe dla twórczości średniowiecznej z nowymi motywami i sposobami tworzenia literatury, które stanowiły zapowiedź rodzącego się prądu umysłowego – renesansu.
„Boska komedia” – tytuł i jego znaczenie
Dante Alighieri nazwał swoje dzieło po prostu „Komedia”. Wiązało się to ze średniowiecznym postrzeganiem tego typu utworów. W epoce tej uważano, iż każdy utwór mający dobre zakończenie, jest komedią. Nie było to więc spowodowane dramatycznym charakterem poematu, na co mógłby wskazywać ten tytuł z dzisiejszej perspektywy.
Dzieło Dantego jest tekstem wybitnym, niezwykle zróżnicowanym stylistycznie. Poeta posługuje się w nim różnymi sposobami obrazowania. Potrafi osiągnąć zamierzony efekt, używając stylu wysokiego, pełnego patosu, jednak równie genialnie radzi sobie pisząc w innych konwencjach stylistycznych. „Boska komedia” pełna jest wykwintnych gier słownych (bardzo trudnych do przełożenia) oraz naprawdę doskonale skomponowanych fragmentów humorystycznych. Często pojawia się w nich ironia, np. w scenie spotkania Dantego z jedną z dusz świętokupców w ósmym kręgu piekła. Znajdowali się tam najwyżsi dostojnicy kościelni, a włoski poeta swoją rozmowę z nimi porównywał do spowiedzi, jaką odbywali mordercy przed wyrokami śmierci.
Na uwagę zasługuje też wirtuozeria kompozycyjna poematu, która opiera się na trójce (symbol Trójcy Świętej) i jej wielokrotnościach. Dzieło składa się z trzech części: piekła, czyśćca i nieba. Każde z nich liczy dziewięć mniejszych całości, gdzie zgromadzone są dusze ludzi skazanych na męki, oczekiwanie lub mogących dostąpić chwały u boku Boga. W dodatku Dante napisał swój poemat stosując tercyny – strofy liczące po trzy wersy. Badacze uważają, iż to właśnie on po raz pierwszy zastosował ten rodzaj podziału stroficznego.
„Boska komedia” nie jest utworem typowo średniowiecznym. Dante wprowadził w nim wiele rozmaitych „unowocześnień”. Bardzo ważna jest indywidualność bohatera, który często ocenia spotkane dusze, współczuje im lub też oskarża. Autor koncentrował się nie tylko na Bogu, lecz podejmował również tematykę antropologiczną (refleksja nad człowiekiem). W dodatku – napisał swój najważniejszy utwór w języku narodowym i poruszył w nim wiele spraw aktualnych, zwłaszcza politycznych.
Nie wiadomo, kto dodał do tytułu „Komedia” przymiotnik „boska”. Niektóre źródła podają, że był to Giovanni Boccaccio (autor „Dekameronu”), chcący w ten sposób podkreślić mistrzostwo stylu Dantego Alighieri. Pewne jest jednak, że uczynił to ktoś z późniejszych odbiorców dzieła, które odznacza się nie tylko literackością (na co miał wskazywać Boccaccio), ale jest także opowieścią o dążeniu człowieka do Boga, co w średniowieczu miało bardzo mocny wydźwięk dydaktyczny.
Tytuł nadany temu dziełu przez potomnych można więc interpretować dwojako: jako docenienie stylu autora przez któregoś z późniejszych twórców lub jako odniesienie do tematyki utworu, który przedstawia bądź co bądź optymistyczną wizję losów człowieka – powstawanie z osobistego upadku ku Bogu.