Teatr absurdu i groteski - cechy, przedstawiciele, przykłady

Teatr absurdu i groteski to zjawisko charakterystyczne dla kultury XX wieku. Ukształtowało się ono na terenie Francji w twórczości Alfreda Jerry’ego („Ubu Król”) i Guillaume'a Apollinaire’a. Rozkwit teatru absurdu przypadł na II połowę XX wieku.

Wzorcowe realizacje gatunku można odnaleźć u Samuela Becketta, Eugene Ionesco i Jeana Geneta. Najbardziej znaną sztuką Becketta było dzieło pt.:Czekając na Godota, przedstawiające absurdalną historię dwóch kloszardów, którzy oczekują na przyjście Godota, istoty z siwą brodą, którą można utożsamiać z Bogiem. Dramat staje się wielką parabolą losu współczesnego człowieka żyjącego w duchowej pustce. Istotnym dziełem Ionesco była z kolei „Łysa śpiewaczka” ukazująca deficyt komunikacji międzyludzkiej. Genet poruszał natomiast w swoich sztukach („Pokojówki”, „Murzyni”, „Balkon”) problematykę społeczną, zwłaszcza zagubienie w świecie drapieżnego kapitalizmu.

Antyteatr reprezentowany przez wspomnianych twórców opierał się na specyficznym budowaniu scenicznej przestrzeni, za pomocą ascetycznych środków wyrazu, np. jedynie krzesła czy kamienia. Akcja traciła znamiona określoności – wszystkie elementy sztuki (czas, miejsce, bohaterowie) zostały zredukowane  do pewnego schematu. Dzięki temu dramat zyskiwał wymiar paraboliczny. Bohater został pozbawiony indywidualnych rysów, a więc stał się jednocześnie nikim i każdym („everyman”). Ponadto, postaci najczęściej nie wykonywały na scenie żadnych czynności, ich rola sprowadzała się do samej obecności. Akcja traciła w ten sposób charakter zdarzeniowy, stała się kompozycją luźnych scen, pozbawionych wewnętrznej logiki. Ciąg przyczynowo-skutkowy został tu wyraźnie zaburzony.

Naczelnymi kategoriami estetycznymi antyteatru były: absurd, groteska, ironia i parodia. Obok czołowej trójki dramatopisarzy warto również pamiętać o innych twórcach, którzy wpisują się w poetykę teatru absurdu, takich jak: Arthur Adamov, Harold Pinter, Tom Stoppard, Friedrich Durrenmatt, Fernando Arrabal, Edward Albee.

Teatr absurdu w Polsce

Najważniejsze osobowości polskiego teatru absurdu i groteski to: Witold Gombrowicz, Tadeusz Różewicz i Sławomir Mrożek. Ich twórczość poprzedzała z kolei znakomita dramaturgia Witkacego, który starał się wprowadzić na deski teatru swoją teorię Czystej Formy.

Forma, rozpatrywana w perspektywie filozoficznej, stała się też najważniejszym problemem w dziełach Witolda Gombrowicza. W swoich sztukach („Iwona, księżniczka Burgunda”, „Ślub” i „Operetka”) pisarz eksponował przestrzeń relacji międzyludzkich, które stają się źródłem konwencji społecznych.

Różewicz z kolei zadebiutował jako dramaturg, odwołując się do doświadczenia wojennego. W „Kartotece” ukazał tragizm współczesnego człowieka, którego tożsamość uległa rozbiciu na szereg izolowanych fragmentów (elementów kartoteki). Bohater Różewicza, pozbawiony imienia i psychologicznej motywacji, jednocześnie wycofał się z uczestnictwa w życiu/zdarzeniach. Jego jedyną aktywnością było „leżenie”. Mamy tu zatem do czynienia z aksjologiczną pustką i osamotnieniem, które w kolejnych dramatach zostały pogłębione o zderzenie z kulturą masową (np. „Stara kobieta wysiaduje”). Nie brak u Różewicza również brutalności w obnażaniu i piętnowaniu narodowych oraz obyczajowych stereotypów. Najbardziej radykalne w tym względzie były skandalizujące sztuki „Białe małżeństwo” i „Do piachu”. „Białe małżeństwo” okazało się na tyle kontrowersyjne, że przekreśliło szanse pisarza na literacką Nagrodę Nobla.

Twórczość Sławomira Mrożka wyrosła z kolei z groteskowej kontestacji komunizmu i czerpała obficie z konwencji czarnego humoru. „Policja” czy „Męczeństwo Piotra Oheya” to sztuki demaskujące absurd porządku totalitarnego. W „Tangu” Mrożek sięgając po żywioł parodii (sparodiowane utwory: „Reduta Ordona”, „Śmierć pułkownika” Mickiewicza, „Kordian” Słowackiego, „Wesele” Wyspiańskiego, „Ślub” Gombrowicza), zbudował obraz pokoleniowego konfliktu na opak i przemożnego dążenia do nowoczesności. Jednocześnie sztuka miała wymiar paraboliczny, a więc można ją odczytywać jako komentarz do ówczesnej sytuacji politycznej. 

Polecamy również:

  • Samuel Beckett - biografia i twórczość

    Samuel Beckett urodził się w 1906 roku w Foxrock, w Irlandii. Pomimo swojego irlandzkiego pochodzenia pisarz za swoją duchową ojczyznę uważał Francję i tworzył w dwóch językach: angielskim i francuskim. Z wykształcenia był filologiem romańskim (studiował w Trinity College). Więcej »

  • Eugene Ionesco - biografia i twórczość

    Eugene Ionesco urodził się w 1909 roku w Slatinie w Rumunii. Dzieciństwo spędził we Francji, ale w 1922 roku wraz z siostrą powrócił do rodzinnej Rumunii. W czasie I wojny światowej do Rumunii dotarł też jego ojciec, który jednak zostawił rodzinę i ponownie się ożenił. W rodzinnym kraju Ionesco... Więcej »

Komentarze (1)
Wynik działania 2 + 4 =
XYZ
2022-09-15 05:34:51
Powinno być: Alfreda Jarry'ego i Friedrich Dürrenmatt.
  • Najnowsze
  • Losowe
Ostatnio komentowane
xd
• 2024-04-16 17:58:56
@Mariola - dziękujemy za zwrócenie uwagi, wpis został poprawiony. Pozdrawiamy :)
• 2024-04-16 07:36:55
Co za wstyd pomyśleć, że ja nie istnieje.
• 2024-04-12 15:30:23
supier
• 2024-04-11 18:27:13
bardzo pomocne
• 2024-04-09 17:22:24