Upodobnienia fonetyczne - wewnątrzwyrazowe, międzywyrazowe, ubezdźwięcznienia, udźwięcznienia, postępowe, wsteczne, utrata dźwięczności na końcu wyrazu

Co to jest upodobnienie

Upodobnienie fonetyczne to zmiana w sposobie wymawiania głosek spowodowana sąsiedztwem innych głosek. Np. inaczej zapisujemy wyraz trzeba, a inaczej go wymawiamy (tszeba). Powodem jest nasz aparat mowy, który ułatwia sobie pracę i zamiast wymawiania głoski bezdźwięcznej t, a zaraz po niej dźwięcznej rz, od razu całość traktuje jak grupę bezdźwięczną tsz.

Aby sprawdzić, że rzeczywiście łatwiej artykułować wyrazy, jeśli zachodzą w nich upodobnienia, wystarczy wymówić bardzo starannie głoski pogrubione w wyrazach: przestrzeń, przytrzymać, kwiaciarnia, podtrucie. Znacznie łatwiej będzie powiedzieć: pszestszeń, pszytszymać, kfiaciarnia, pottrucie.

Nazwa „upodobnienia” wzięła się stąd, że sąsiadujące ze sobą głoski upodabniają się do siebie pod względem dźwięczności. Należy pamiętać, że część głosek dźwięcznych ma swoje bezdźwięczne odpowiedniki. Posiadanie tej wiedzy umożliwia prawidłową analizę upodobnień fonetycznych. Na istnienie upodobnień mają wpływ spółgłoski.

b – p, d – t, dz – c, dź – ć, dż – cz, g – k, w – f, z – s, ż – sz, ź – ś

 

Przykład analizy wyrazu „przedział”

podział na litery: p – r – z – e – d – z – i – a – ł

podział na głoski: p – rz – e – dzi – a – ł

po upodobnieniu:  p – sz – e – dzi – a – ł    (rz upodobniło się do bezdźwięcznego p i straciło dźwięczność, wymawiane jest jako bezdźwięczne sz)

 

Przykład analizy wyrazu „także”

podział na litery: t – a – k – ż – e

podział na głoski: t – a – k – ż – e

po upodobnieniu: t – a – g – ż – e (bezdźwięczne k upodobniło się do sąsiedniego dźwięcznego ż i również wymawiane jest dźwięcznie jako g)

 

Rodzaje upodobnień

1. Pod względem dźwięczności wyróżnia się udźwięcznienia i ubezdźwięcznienia.

Udźwięcznienie – głoska bezdźwięczna zyskuje dźwięczność pod wpływem sąsiedztwa innej głoski dźwięcznej, np. prośba (ś+b) – wymowa proźba, jakże (k+ż) – wymowa jae.

Ubezdźwięcznienie – głoska dźwięczna traci dźwięczność pod wpływem sąsiedztwa innej głoski bezdźwięcznej, np. wkładka (d+k) – wymowa wkłatka, odstęp (d+s) – wymowa otstęp.

 

2. Pod względem lokalizacji wyróżnia się upodobnienia wewnątrzwyrazowe lub międzywyrazowe.

Upodobnienia wewnątrzwyrazowe zachodzą pod wpływem sąsiedztwa głosek jednego wyrazu, np. ważka (ż+k) – wymowa waszka, wszystko (w+sz) – wymowa fszystko.

Upodobnienia międzywyrazowe zachodzą na styku dwóch wyrazów w przypadku szybkiej ich wymowy. Zachodzą np. gdy jeden wyraz kończy się głoską dźwięczną, a następny zaczyna – bezdźwięczną. Tutaj swój udział mogą mieć samogłoski.

 

Porównaj

brat Kasit+k – obie głoski są bezdźwięczne, wymowa pozostaje zgodna z pisownią

brat Piotrat+p – obie głoski są bezdźwięczne, wymowa pozostaje zgodna z pisownią

ale

brat Adamat+a – przy szybkiej wymowie t zyska dźwięczność, wymowa – brad Adama

brat Basi – t+b – przy szybkiej wymowie t zyska dźwięczność, wymowa – brad Basi

 

3. Pod względem kierunku wyróżnia się upodobnienia wsteczne i postępowe.

W przypadku upodobnienia wstecznego druga głoska narzuca swoją dźwięczność lub bezdźwięczność głosce wcześniejszej, np. wiązka – k działa na poprzedzającą ją głoskę z, wymowa – wiąska.

W upodobnieniu postępowym pierwsza głoska narzuca swoją dźwięczność lub bezdźwięczność kolejnej głosce, np. krzywda – k działa na następującą po niej głoskę rz, wymowa – kszywda.

 

4. Jeśli wyraz kończy się głoską dźwięczną (wróg, wąż, trud, staw), a po jego wymówieniu następuje dłuższa przerwa lub kończy on wypowiedź, głoskę tę wymawia się bezdźwięcznie (wrók, wąsz, trut, staf). Zjawisko to nazywane jest ubezdźwięcznieniem na końcu wyrazu lub utratą dźwięczności w wygłosie.

 

Warto wiedzieć

Upodobnienia mogą też dotyczyć miękkości, np. w wyrazie zdzierać   narzuci swą miękkość głosce z – wymowa: ździerać.

Polecamy również:

Komentarze (2)
Wynik działania 5 + 4 =
Adrian Nowak-Żalno
2022-03-06 09:41:58
To było bardzo trudne do zrobienia ale chyba wynik dobry
Diamentowa simka
2020-04-22 14:06:55
Dziękuję, informacje bardzo przydatne.
  • Najnowsze
  • Losowe
Ostatnio komentowane
I cóż miał rację Marek Aureliusz który chciał podbić Germanię uderzeniem przez Mor...
• 2024-07-06 19:45:33
O tym, że zmienne w czasie pole elektryczne jest źródłem pola magnetycznego, napisał ...
• 2024-06-27 07:25:33
ok
• 2024-06-05 13:52:17
nadal nie umiem tego napisać
• 2024-06-04 10:48:42
Mógłby być jeszcze do tego cały utwór napisany.
• 2024-06-03 19:41:43