Esej filozoficzny to szczególna odmiana eseju, która zapoczątkowana została w starożytności przez wielkich filozofów takich jak Platon, Arystoteles, Plutarch czy Seneka. Oczywiście, esej jako gatunek wyodrębnił się w XVI wieku, a za jego głównych prawodawców uznaje się Michela de Montaigne’a i Francisa Bacona, jednak współczesne spojrzenie na tę formę pozwala dostec jej elementy już w antyku.
Specyfika eseju filozoficznego uwidacznia się na tle wyznaczników eseistyki w ogóle. Otóż, esej (fr. essai – „próba”) jest gatunkiem pogranicza, sytuuje się pomiędzy nauką a literaturą. Forma ta charakteryzuje się subiektywizmem, posiada silnie wyeksponowane „ja” autorskie. Ponadto mamy tu do czynienia z zatarciem tradycyjnej kompozycji dyskursu: teza, argumentacja, wnioski. Tok rozumowania ma więc charakter nielinearny, wyznaczają go indywidualne i dowolne skojarzenia autora. Dzięki tym cechom odbiorcą eseju, w przeciwieństwie do tekstu specjalistycznego, może być każdy.
Bardzo ważną funkcję w eseistyce pełni odwoływanie się do znanych przykładów z życia codziennego (exemplum) oraz specyficzny język nasycony literackością (metafory, obrazy poetyckie, porównania itp.). Dzięki komponentowi literackiemu esej traci charakterystyczną dla dyskursu naukowego suchość i abstrakcyjność wywodu. W centrum tej formy znajduje się refleksja lub rozważanie na temat jakiegoś problemu. Jak zatem twierdzi Irena Sikora-Jokiel, esej w sposób naturalny od zawsze sytuował się blisko wywodu filozoficznego. Jego przedmiotem może stać się wszystko, co dotyczy ludzkiej egzystencji.
Sikora-Jokiel wyróżnia dwa typy esejów: medytacyjno-obiektywny oraz krytyczno-subiektywny. Esej filozoficzny należy do pierwszego rodzaju, po pierwsze ze względu na prezentowaną tematykę, a po wtóre – z powodu swojej specyficznej konstrukcji. Esej filozoficzny charakteryzuje się spokojnym tokiem wywodu, nie ma charakteru skrajnie subiektywnego, ciąży raczej w kierunku obiektywizmu, dominuje tu postawa medytacji, a nie kontestacji. Esej filozoficzny bliski jest więc formie traktatowej, może posiadać znaczne rozmiary i stanowi istotną wypowiedź autora w danej kwestii.
Gatunek ten wykorzystywali np.: Cyceron, David Hume („Traktat o naturze ludzkiej”, „Badania dotyczące rozumu ludzkiego”), Leszek Kołakowski („Obecność mitu”, „Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań”, „Jeśli Boga nie ma…”), Issah Berlin („Dwie koncepcje wolności i inne eseje”, „Cztery eseje o wolności”, „Pod prąd: eseje z historii idei”), Zygmunt Bauman („Ponowoczesność jako źródło cierpień”, „Nieludzkość jest w ludzkiej mocy”), Slavoy Zizek („W obronie przegranych spraw”).