Esej filozoficzny - definicja, cechy, przykłady

Esej filozoficzny to szczególna odmiana eseju, która zapoczątkowana została w starożytności przez wielkich filozofów takich jak Platon, Arystoteles, Plutarch czy Seneka. Oczywiście, esej jako gatunek wyodrębnił się w XVI wieku, a za jego głównych prawodawców uznaje się Michela de Montaigne’a i Francisa Bacona, jednak współczesne spojrzenie na tę formę pozwala dostec jej elementy już w antyku.

Specyfika eseju filozoficznego uwidacznia się na tle wyznaczników eseistyki w ogóle. Otóż, esej (fr. essai – „próba”) jest gatunkiem pogranicza, sytuuje się pomiędzy nauką a literaturą. Forma ta charakteryzuje się subiektywizmem, posiada silnie wyeksponowane „ja” autorskie. Ponadto mamy tu do czynienia z zatarciem tradycyjnej kompozycji dyskursu: teza, argumentacja, wnioski. Tok rozumowania ma więc charakter nielinearny, wyznaczają go indywidualne i dowolne skojarzenia autora. Dzięki tym cechom odbiorcą eseju, w przeciwieństwie do tekstu specjalistycznego, może być każdy.

Bardzo ważną funkcję w eseistyce pełni odwoływanie się do znanych przykładów z życia codziennego (exemplum) oraz specyficzny język nasycony literackością (metafory, obrazy poetyckie, porównania itp.). Dzięki komponentowi literackiemu esej traci charakterystyczną dla dyskursu naukowego suchość i abstrakcyjność wywodu. W centrum tej formy znajduje się refleksja lub rozważanie na temat jakiegoś problemu. Jak zatem twierdzi Irena Sikora-Jokiel, esej w sposób naturalny od zawsze sytuował się blisko wywodu filozoficznego. Jego przedmiotem może stać się wszystko, co dotyczy ludzkiej egzystencji.

Sikora-Jokiel wyróżnia dwa typy esejów: medytacyjno-obiektywny oraz krytyczno-subiektywny. Esej filozoficzny należy do pierwszego rodzaju, po pierwsze ze względu na prezentowaną tematykę, a po wtóre – z powodu swojej specyficznej konstrukcji. Esej filozoficzny charakteryzuje się spokojnym tokiem wywodu, nie ma charakteru skrajnie subiektywnego, ciąży raczej w kierunku obiektywizmu, dominuje tu postawa medytacji, a nie kontestacji. Esej filozoficzny bliski jest więc formie traktatowej, może posiadać znaczne rozmiary i stanowi istotną wypowiedź autora w danej kwestii.

Gatunek ten wykorzystywali np.: Cyceron, David Hume („Traktat o naturze ludzkiej”, „Badania dotyczące rozumu ludzkiego”), Leszek Kołakowski („Obecność mitu”, „Czy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań”, „Jeśli Boga nie ma…”),  Issah Berlin („Dwie koncepcje wolności i inne eseje”, „Cztery eseje o wolności”, „Pod prąd: eseje z historii idei”), Zygmunt Bauman („Ponowoczesność jako źródło cierpień”, „Nieludzkość jest w ludzkiej mocy”), Slavoy Zizek („W obronie przegranych spraw”).

Polecamy również:

  • Dziennik - definicja, cechy, przykłady

    Dziennik intelektualny to gatunek literacki, który wyodrębnił się na przełomie XVIII i XIX wieku we Francji. Forma ta powstała na fali romantycznego indywidualizmu, a więc przekonania, że intymne przeżycia i doświadczenia człowieka mają istotne znaczenie, także dla literatury i sztuki. Więcej »

  • Reportaż - definicja, cechy, przykłady

    Reportaż wykształcił się w drugiej połowie XIX stulecia, co było ściśle związane z rosnącym znaczeniem prasy, która często podejmowała bieżącą tematykę, obrazując zawiłości ludzkiego życia, opisując postęp technologiczny, najnowsze wydarzenia kulturalne, relacjonowała również podróże do... Więcej »

  • Powieść fantastyczno-naukowa - definicja, cechy, przykłady

    Powieść fantastyczno-naukowa wywodzi się z formy literackiej utopii oraz literatury wykorzystującej motyw nieprawdopodobnych podróży na inne planety. Jako prototyp gatunku można wskazać np. „Tamten świat” Cyrana de Bergeraca z XVII wieku czy fragmenty „Podróży Guliwera”... Więcej »

  • Dramat absurdu - definicja, cechy, przykłady

    Dramat absurdu, jak podaje „Słownik terminów literackich”, to jedna z najważniejszych odmian dramatu XX wieku, która charakteryzuje się odejściem od realizmu i zasady prawdopodobieństwa akcji na rzecz kategorii takich jak groteska i parodia. Więcej »

  • Antyutopia - defincja, cechy, przykłady

    Antyutopia (lub inaczej dystopia) według „Słownika terminów literackich” to „utopia negatywna”, a więc literackie wyobrażenie przyszłości, w której panuje totalitarny porządek społeczny, jednostka jest całkowicie poddana kontroli zewnętrznego sterowania (np. państwa), a wolność... Więcej »

Komentarze (0)
Wynik działania 5 + 4 =
Ostatnio komentowane
AAAA
• 2025-04-06 10:59:03
,m
• 2025-04-06 09:43:25
gg
• 2025-04-04 16:49:00
Może być
• 2025-03-27 18:35:05
siema mega fajne
• 2025-03-22 08:47:31