Odmiana przez przypadki - deklinacja

Ten sam wyraz może pełnić w zdaniu różne funkcje, np.:

Chłopiec (podmiot) pisze list.

Mama chłopca (przydawka) robi zakupy.

Adam jest chłopcem (orzecznik).

Dałem chłopcu (dopełnienie) prezent.

 

Zmieniając funkcję, zmienia także formę, czyli odmienia się przez przypadki. W języku polskim wyróżnia się 7 przypadków:

1. mianownik  - kto? co? - mama, koń, góra, słońce, ja; to tzw. forma podstawowa, słownikowa wyrazu (Warzywa są zdrowe),

2. dopełniacz - kogo? czego? - mamy, konia, góry, słońca, mnie; forma informująca o przynależności (bukiet warzyw),

3. celownik - komu? czemu?- mamie, koniowi, górze, słońcu, mnie; wskazuje cel ruchu lub czynności (Przyglądam się warzywom),

4. biernik - kogo? co? - mamę, konia, górę, słońcu, mnie; wskazuje obiekt czynności (Gotuję warzywa),

5. narzędnik - kim? czym? - mamą, koniem, górą, słońcem, mną; wskazuje narzędzie lub sposób służący wykonaniu czynności (Dzielę się warzywami),

6. miejscownik - o kim? o czym? - o mamie, o koniu, o górze, o słońcu o mnie; służy do określenia związku z miejscem czynności, przyjmując formę wyrażenia przyimkowego (Nie ma śladu po warzywach),

7. wołacz - mamo, koniu, góro, słońce; wskazuje obiekt, do którego zwraca się osoba mówiąca (Warzywa, ileż wy macie witamin!).

 

Odmiana przez przypadki i liczby to deklinacja. Podlegają jej rzeczowniki, przymiotniki, imiesłowy przymiotnikowe, zaimki rzeczowne, przymiotne, liczebne i liczebniki. Polega ona na dodawaniu do tematu odpowiednich końcówek charakterystycznych dla każdego z przypadków:

liczba pojedyncza, liczba mnoga

M. czas, czas-y

D. czas-u, czas-ów

C. czas-owi, czas-om

B. czas, czas-y

N. czas-em, czas-ami

Mc. w czasi-e, w czas-ach

W. czasi-e!, czas-y!

Ten sam przypadek może mieć jednak różne końcówki, w zależności od tego, jaką część mowy odmieniamy i jaki ma ona rodzaj gramatyczny, np.

M.  mał-y chłopiec, płynąc-y czas, tamt-a stron-a

D. mał-ego chłopc-a, płynąc-ego czas-u, tamt-ej stron-y

C. mał-emu chłopc-u, płynąc-emu czas-owi, tamt-ej stroni-e

B. mał-ego chłopc-a, płynąc-y czas, tamt-ą stron-ę

N. mał-ym chłopc-em, płynąc-ym czas-em, tamt-ą stron-ą

Mc. o mał-ym chłopc-u, o płynąc-ym czasi-e, o tamt-ej stroni-e

W. mał-y chłopcz-e, płynąc-y czasi-e, tamt-a stron-o

 

Poza końcówkami mogą także zmieniać się tematy. Zmiany te polegają na wymianie głosek i zwane są obocznościami, np.

- wróg - wrog-a, wymiana ó:o w temacie,

- much-a - musz-e, wymiana ch:sz,

- drog-a - drodz-e, wymiana g:dz,

- pilot - piloc-i, wymiana t:c,

- pieniądz - pieniędz-y, wymiana ą:ę.

 

UWAGA!

1. Niektóre rzeczowniki nie podlegają odmianie. Np. nie odmieniają się wyrazy hobby, alibi, Kolorado, kakadu, foyer.

2. Rzeczowniki oko (oka/oczy), ucho (ucha/uszy), ręka (rękami/rękoma) mają dwa wzorce odmiany.

3. Wyrazy człowiek i rok to tzw. rzeczowniki różnotematowe, bo mające inny temat w liczbie pojedynczej i mnogiej (człowiek/ludzie oraz rok/lata).

4. Rzeczowniki takie jak znajomy, krewny, Kwiatkowski, leśniczy, wpisowe odmieniają się tak jak przymiotniki.

5. Przy odmianie rzeczowników zakończonych na -anin w liczbie mnogiej zanika cząstka -in- (mieszczanin – mieszczan, dominikanin – dominikanów, Amerykanin – Amerykanów).

6. Istnieje niewielka grupa przymiotników nieodmiennych. Określenia typu blond, bordo, écru, khaki, lila nie podlegają odmianie.

Polecamy również:

Komentarze (0)
Wynik działania 4 + 4 =
  • Najnowsze
  • Losowe
Ostatnio komentowane
I cóż miał rację Marek Aureliusz który chciał podbić Germanię uderzeniem przez Mor...
• 2024-07-06 19:45:33
"Treść wiersza bezpośrednio nawiązuje też do istniejących wówczas, tajnych układó...
• 2024-07-02 05:43:44
O tym, że zmienne w czasie pole elektryczne jest źródłem pola magnetycznego, napisał ...
• 2024-06-27 07:25:33
ok
• 2024-06-05 13:52:17
nadal nie umiem tego napisać
• 2024-06-04 10:48:42