Co to jest formant
Wiele wyrazów w naszym języku powstaje w ten sposób, że do słów istniejących dodaje się różne cząstki. Np. do zapożyczonych słów chat (‘rozmowa za pośrednictwem Internetu’) i mail (‘wiadomość wysłana pocztą elektroniczną’) dodaliśmy cząstkę -ować, tworząc czasowniki chatować (‘brać udział w chacie') oraz mailować (‘wysyłać wiadomości za pośrednictwem poczty elektronicznej’).
Te cząstki, za pomocą, których tworzymy nowe wyrazy (wyrazy pochodne), to formanty.
Kliknij mnie:
Rodzaje formantów
Formanty dzieli się ze względu na miejsce występowania na:
a) przedrostki (prefiksy), które występują przed podstawą słowotwórczą – naj+wyższy, od+mówić, pod+tytuł,
b) przyrostki (sufiksy), które występują za podstawą słowotwórczą – wyższ+ość, mów+ca, tytuł+owy,
c) wrostki łączące dwie podstawy słowotwórcze – list+o+nosz, rur+o+ciąg, włocz+y+kij,
d) formanty zerowe występujące w wyrazach powstałych przez skrócenie podstawy słowotwórczej – śpiewØ (od śpiew-ać), odczytØ (od odczyt-ać), biegØ (od bieg-ać).
Funkcje formantów słowotwórczych
Dodanie do wyrazu podstawowego formantu umożliwia utworzenie wyrazu należącego do konkretnej grupy znaczeniowej.
Przykłady
Formanty -anie, -enie umożliwiają tworzenie nazw czynności – bieg-anie, stuk-anie, licz-enie, tul-enie.
Formanty -arz, -ak umożliwiają tworzenie nazw wykonawców czynności i zawodów – mur-arz, młyn-arz, pływ-ak, śpiew-ak.
Formanty -ek, -ik umożliwiają tworzenie zdrobnień – dom-ek, płot-ek, szal-ik, stol-ik.
Formanty -arnia, -alnia, -isko, -ownia umożliwiają tworzenie nazw miejsc – pal-arnia, kawi-arnia, bawi-alnia, pływ-alnia, kartofl-isko, pogorzel-isko, sił-ownia, prac-ownia.
Formanty -ec, -ak umożliwiają tworzenie nazw nosicieli cech – starz-ec, głupi-ec, przystojni-ak, ponur-ak.
Formant naj- umożliwia tworzenie stopnia najwyższego przymiotników i przysłówków – naj-ładniejszy, naj-odważniejszy, naj-szybciej, naj-grzeczniej.