Geneza
„Znasz-li ten kraj?...” to cykl felietonów drukowanych w latach 1930-1931 na łamach „Kuriera Porannego” oraz „Tygodnika Ilustrowanego”. W formie książki zostały wydane w 1931 roku w Warszawie. Cykl powstał z okazji dwudziestopięciolecia założenia kabaretu „Zielony Balonik”. Wydanie książkowe ukazało się pod tytułem jednego z zawartych w zbiorze felietonów - „Znasz-li ten kraj?... Cyganeria krakowska”.
Czas i miejsce akcji
Opisane wydarzenia obejmują okres od 1905 do 1912 roku, zatem lata, kiedy na scenie działał kabaret „Zielony Balonik”. W felietonach Boy-Żeleński wspomina też czasy dzieciństwa i młodości – koniec XIX i początek XX wieku. Miejscem akcji jest Kraków, miasto artystów i siedziba cyganerii. Pojawiają się nazwy związane z jego życiem artystycznym - Jama Michalika (cukiernia przy Floriańskiej), redakcja czasopisma „Czas”, Paon, Rosenstock, Secesja – czyli kawiarnie krakowskie, w których młodopolscy twórcy spotykali się i dyskutowali. Ponadto bohaterowie felietonów odwiedzają dom Przybyszewskich oraz Ignacego Maciejowskiego („salon Sewera”).
Problematyka
Zbiór felietonów „Znaszli ten kraj?...” autorstwa Tadeusza Boya-Żeleńskiego to próba uporządkowania wspomnień z lat przełomu XIX i XX wieku, okresu kształtowania się na kulturalnej scenie polskiej nowej epoki - Młodej Polski. Jednym z najważniejszych wydarzeń według Żeleńskiego było powstanie kabaretu „Zielony Balonik”.
Felietony przedstawiają początki, rozkwit i najlepszy okres działalności cyganerii krakowskiej. Czytelnicy poznają niesamowite postacie, zależności pomiędzy sztukami, zasady buntu młodego pokolenia. Dzięki tym tekstom możemy dzisiaj poznać ciekawe zachowania najlepszych dziennikarzy, krytyków, malarzy, poetów, twórców sztuki, ale także cukierników i restauratorów (spotkania cyganerii odbywały się bowiem w krakowskich kawiarenkach). Najważniejszym elementem tych szkiców jest humor. Boy doskonale operuje tą kategorią, opisując młodopolskich artystów. Czytelnik znajdzie liczne anegdoty, zabawne powiedzonka, dowcipy, które dzisiaj kojarzą się z tym specyficznym i ważnym okresem w historii polskiej kultury.
Motywy
Artysta
Motyw ten można uznać za najważniejszy w szkicach. Z tekstów wyłania się obraz artysty związanego urodzeniem, mentalnością, twórczością z młodopolskim nurtem dekadentyzmu. Boy przywołuje obraz legendarnej Cyganerii Krakowskiej – z niemal perfekcyjną dokładnością i z perspektywy wewnętrznego obserwatora środowiska.
Typowy artysta przedstawiony przez Żeleńskiego to człowiek biedny, chory, zadłużony, ale posiadający jakiś talent – malarski, literacki – i kreatywność. W ciągu dnia taki człowiek miał szukać dodatkowego zarobku, natomiast nocą żyć ponad stan - bawić się, folgować wenie twórczej itp.
Artyści opisywani przez Boya-Żeleńskiego należeli do grupy tych, którzy sprzeciwiali się wszystkiemu – buntowali się przeciwko tradycji, stagnacji kulturalnej, mentalności mieszczańskiej rządzącej ich życiem. Najpełniejszym wyrazem ich buntu było powstanie krakowskiego kabaretu „Zielony Balonik”. Utwory tworzone pod jego patronatem były ukazywały satyryczną wizją świata, społeczeństwa, życia kulturalnego.
Miasto
Boy przedstawia w swoich felietonach Kraków, także ten pamiętany z dzieciństwa. Opisuje miasto na przełomie wieków (XIX i XX), z wszystkim zachodzącymi w nim zmianami i konsekwencjami narodzin Cyganerii Krakowskiej.
W okresie lat dziecinnych Żeleńskiego Kraków był miastem sennym, szarym, przytłaczającym, melancholijnym. Smutek wyglądał z każdego kąta - „Kraków był niemy, nie śpiewał”. Ludność uwielbiała uczestniczyć w wielkich spędach, uroczystościach, jubileuszach, upamiętniających historię i przeszłość. Dopiero okres narodzin i rozkwitu Cyganerii Krakowskiej obudził to wspaniałe miasto. Na ulicach zaczęli pojawiać się weseli studenci, miejskie kawiarenki rozkwitły życiem artystycznym rozwijającym się na bardzo szeroką skalę, a mieszkańcy Krakowa chętnie przychodzili na przedstawienia „Zielonego Balonika”.
Zabawa
Głównymi założeniami twórców „Zielonego Balonika” było wybudzenie mieszkańców i inteligencji Krakowa z pewnego rodzaju letargu. Humor, dobra zabawa, a przede wszystkim walka z powagą towarzyszyły członkom tamtejszej cyganerii.
Bohaterowie felietonów
Tadeusz Boy-Żeleński - jest jednocześnie autorem, narratorem i bohaterem szkiców zebranych w tomiku „Znasz-li ten kraj?...”. Niemalże od urodzenia związany był ze środowiskiem artystycznym Krakowa. Wybitny obserwator zachowań ludzkich potrafił z wielkim kunsztem przenieść swoje spostrzeżenia na papier. Z drugiej strony, tworząc satyry opisywał świat z nutką groteski i ironii.
Stanisław Przybyszewski - o nim - w swoim cyklu felietonów - Boy-Żeleński napisał najwięcej. Przedstawił go jako ekscentryka, człowieka niezwykle barwnego, wręcz skandalistę, bohatera licznych anegdot opowiadanych w środowisku. Przybyszewski był pisarzem, dramaturgiem, redaktorem „Życia” oraz czołowym przedstawicielem środowiska cyganerii krakowskiej. Propagował dwa najważniejsze hasła okresu Młodej Polski - „sztuka dla sztuki” oraz „naga dusza”. Był twórcą słynnego manifestu literackiego „Confiteor”.
Stanisław Wyspiański - najwybitniejszy przedstawiciel modernizmu polskiego. Dramaturg, poeta, malarz, grafik, architekt, projektant mebli, swoją twórczość literacką skoncentrował (głównie) na jednym rodzaju – dramacie symbolicznym. Swoim humanistycznym podejściem do sztuki rozsławił nie tylko Kraków, ale także Polskę. Jego spuścizna po dziś dzień robi wrażenie. Do jego najważniejszych dzieł architektonicznych należą niewątpliwie słynne witraże z różnych kościołów w Krakowie, polichromie, a także projekt przebudowy Wzgórza Wawelskiego.
Ignacy Maciejewski - był polskim powieściopisarzem, dramaturgiem, twórcą nowel, a także krytykiem literackim. To jeden z przedstawicieli realizmu krytycznego w prozie młodopolskiej. Aktywnie uczestniczył w rozwoju życia kulturalnego kraju, a przede wszystkim miasta Krakowa. Jego dom stał się ośrodkiem życia artystycznego w mieście. Przez salon „Sewera” (pseudonim Maciejewskiego) przewinęły się wielkie polskie nazwiska: Tetmajer, Lange, Wyspiański, Rydel i wielu innych. W 1898 roku był redaktorem krakowskiego „Życia”. W powieściach jego autorstwa zawsze można odnaleźć odpowiedź na pytanie: „na kim wzorowana była postać bohatera”, ponieważ pisał tzw. powieści z kluczem.
Jan Apolinary Michalik - był właścicielem najsłynniejszej krakowskiej cukierni okresu Młodej Polski. W „Jamie Michalika” przy ul. Floriańskiej spotykała się cała elita krakowskiego życia artystyczno-kulturalnego. To miejsce było oazą dla cyganerii krakowskiej. Tutaj odbywały się przedstawienia „Zielonego Balonika”.
Stanisław Tarnowski - historyk literatury, krytyk literacki i publicysta ówczesnych lat, a także przywódca konserwatywnego stronnictwa krakowskiego. Najpierw pracował jako profesor, a z czasem został rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był założycielem i prezesem Polskiej Akademii Umiejętności.
Jan Stanisławski - jedna z postaci opisanych przez Boya-Żeleńskiego w zbiorze felietonów, malarz, uczeń mistrza Gersona. Został profesorem i wykładowcą na Akademii Sztuk Pięknych. Działał aktywnie w stworzonym przez siebie Towarzystwie Artystów Polskich „Sztuka”. W cyklu Boya porównany został do szekspirowskiego dobrego ducha, Ariela.
Rudolf Starzewski - był redaktorem „Czasu”, konserwatywnego pisma wychodzącego w Krakowie. Dzięki protekcji Tadeusza Boya-Żeleńskiego dostał pracę jako krytyk teatralny. To on jest przedstawiony w dramacie Stanisława Wyspiańskiego „Wesele” jako Dziennikarz.
Stanisław Koźmian - polityk krakowski, twórca zgrupowania „Stańczyków”, a jednocześnie wybitny historyk, krytyk teatralny. Jeden z redaktorów krakowskiego „Czasu” i współtwórca innego pisma - „Przeglądu Polskiego”. W felietonach jest opisany jako dyrektor Teatru Krakowskiego.