Gandalf z powieści Tolkiena „Hobbit, czyli tam i z powrotem” to tajemniczy czarnoksiężnik, który jest swoistym strażnikiem porządku Śródziemia. Nawet w magicznym świecie Hobbitów i elfów jego istnienie nie ma charakteru oczywistego, Z powieści wyraźnie wynika, że Gandalf przez niektórych mieszkańców Śródziemia (w tym samego Bilbo) jest traktowany jako postać legendarna czy baśniowa. Kiedy zatem czarnoksiężnik objawia się komuś, wiadomo, że ma w tym swój cel. Tak jest właśnie w wypadku zainicjowanej przez Gnadalfa podróży. Czarnoksiężnik nieprzypadkowo namawia krasnoludów i Hobbita na tajemniczą wyprawę. Owa podróż jest bowiem wielką misją ratującą świat, z której sami uczestnicy wędrówki nie zdają sobie sprawy.
Strażnik odwiecznego ładu świata
Można przypuszczać, że Gandalf inicjuje wyprawę krasnoludów, ponieważ porządek świata został naruszony, a zło zyskało chwilową przewagę nad dobrem. Czarnoksiężnik nie tylko wpada więc na pomysł podróży, świadomie wykorzystując niskie pobudki bohaterów (chciwość i pragnienie władzy), ale jednocześnie czuwa nad kompanią Thorina. Ratuje ich więc z opresji, kiedy zostają uwięzieni przez trollów, a w jaskini goblinów, posługując się mieczem Thorina, dokonuje spektakularnego zabójstwa Wielkiego Goblina. Ten wydawałoby się dobrotliwy staruszek w jednej chwili potrafi więc odmienić swoje oblicze i pokazać, jak wielką dysponuje mocą. Nie jest to z pewnością szeregowy bohater, jego status ma charakter wyjątkowy. Gandalf potrafi przyjmować różne wcielenia, które nie pozwalają rozpoznać go osobom niepowołanym. Jest zatem uosobieniem sił metafizycznych i odwiecznego ładu świata.
Duchowy przewodnik
Co więcej, Gandalf jest duchowym przewodnikiem. Jego rola w powieści nie polega tylko na zabezpieczeniu wyprawy, ale również na sprowokowaniu bohaterów do wewnętrznej przemiany. Ta funkcja Gandlafa ujawnia się w metaforycznych scenach, w których czarnoksiężnik pokazuje bohaterom mapę, objaśnia im drogę, którą powinni pójść i wytycza ścieżki wiodące do Samotnej Góry. To dzięki niemu Bilbo i Thorin przechodzą wewnętrzną przemianę. Czarnoksiężnik wybiera tych bohaterów, aby umożliwić im duchowy rozwój. W przypadku Thorina rozwój ten ma charakter tragiczny. Przywódca krasnoludów dojrzewa bowiem do bohaterskiej śmierci.
Duch pokoju i miłości
Gandalf jest również uosobieniem ducha pokoju i miłości. Dzięki niemu nie dochodzi do walki pomiędzy Bardem i królem elfów a krasnoludami. Gandalf uświadamia obu stronom, że mają wspólny, wzniosły cel: muszą uratować świat przed nienawiścią rozwścieczonych goblinów i wargów. Udaje się również na południe, gdzie odbywa naradę z dobrymi czarnoksiężnikami mającą na celu uwolnienie Mrocznej Puszczy od złego maga. Dzięki działaniom Gandalfa Śródziemie odzyskuje swój pierwotny ład.