Oda do młodości

Utwór Adam Mickiewicz jest klasyczną odą, napisaną wzniosłym, patetycznym językiem. Przybiera on formę wiersza nieregularnego – rozpiętość wynosi od 3 do 13 sylab w wersie. Przeważają wersy ośmiozgłoskowe, pogrupowane w czterowersowe strofy. Różnorodny jest również układ rymów – w zależności od strofy, mamy do czynienia z rymami okalającymi, krzyżowymi lub sąsiadującymi. Układ rymów zmienia się czasem także wewnątrz strofy.

Niejednorodna budowa, niedokładne rymy, duży dynamizm wypowiedzi oraz liczne apostrofy dobrze oddają młodzieńczy zapał i uczucia targające podmiotem lirycznym. W ten sposób stworzony zostaje spontaniczny, silnie nacechowany emocjonalnie monolog osobiście zaangażowanego w temat wiersza podmiotu lirycznego.

Konstrukcja wiersza oparta została na zasadzie kontrastu: opozycji świata starych i idei młodych. Ten pierwszy poeta ukazuje poprzez metafory najpierw starca, później samotnego żeglarza. Osobowym przedstawieniom starości przeciwstawia obrazowe ukazanie młodości: symbolizują ją rajskie krainy, niebiańskie loty i radości. Starość kojarzona jest z szarymi, ciemnymi barwami, młodość zaś to kolory jaskrawe i intensywne. Na zasadzie tych przeplatających się obrazów, znacznie różniących się od siebie, poeta zbudował pierwszą część utworu.

Świat starych to przede wszystkim świat materialny, namacalny, dostępny oku – nieskory do jakichkolwiek uniesień, „bez serc, bez ducha”; osnuty mgłą. Starzy są niezdolni do wyższych uczuć. Ich egoizm to metaforyczny „płaz w skorupie” – ukryty, wycofany ze świata. Przedstawiciele wcześniejszego pokolenia żyją sami dla siebie, nie przynosząc innym pożytku, toteż gdy odchodzą – szybko zostają zapomniani:

(…) A wtem jak bańka prysnął o szmat głazu:
Nikt nie znał jego życia, nie zna jego zguby:
To samoluby! (…).

W opozycji do materializmu starych stoi idealizm młodych, który – jak uważa poeta – kształtować będzie nową rzeczywistość. Liczne apostrofy do młodości czynią ją głównym motorem napędzającym działania młodych: „Młodości dodaj mi skrzydła!”, „Młodości! Ty nad poziomy/ Wylatuj!”.

Rozpoczęta apostrofą do młodych przyjaciół strofa to początek części apelacyjnej wiersza. Już w tej strofie ujawniają się siła i ekspresja wypowiedzi podmiot lirycznego. Odrzuca on zdecydowanie rozum jako narzędzie poznania i podejmowania decyzji o podjęciu działań. Zachęca do spontaniczności i jedności. Poeta przywołuje czyny antycznych bohaterów, by wzbudzić w odbiorcach wiarę we własne siły. To młodzieńczy zapał i wspólne działanie zbudują nowy porządek świata, który przyniesie szczęście ogółowi. Główną zasadą działania młodych ma być właśnie współpraca i braterstwo: „Razem młodzi przyjaciele!.../ W szczęściu wszystkiego są wszystkich cele (...)”.

Podmiot liryczny zachęca młodych do działania, w którym mieliby oni przekraczać bariery i poszerzać horyzonty swoje, a dzięki temu również rzeczywistości:

(…) Tam sięgaj, gdzie wzrok nie sięga:
Łam, czego rozum nie złamie:
Młodości! orla twych lotów potęga,
Jako piorun twoje ramię (…).

Nadejście nowej epoki, opartej na ideałach solidaryzmu, braterstwa i silnej wiary w ich powodzenie, zapowiedziane jest w końcowych czterech wersach wiersza:

(…) Pryskają nieczułe lody
I przesądy światło ćmiące;
Witaj, jutrzenko swobody,
Zbawienia za tobą słońce.

„Odę do młodości” można uznać za utwór znajdujący się na granicy oświecenia i romantyzmu.

Jawnie klasycystyczna jest forma utworu, odnajdujemy w wierszu Mickiewicza również oświeceniowe idee rozumu, postępu, poświęcenia dla wspólnego celu. Mickiewicz odwołuje się również do topiki antycznej, wspomina starożytnych herosów.

Z kolei romantyczny jest „świat ducha” – dopuszczenie do głosu wyobraźni, kreatywności, marzeń i pragnień jednostki.

W epoce Mickiewicza uznano odę za manifest polityczny – namowę do działań zmierzających do odzyskania niepodległości, inspirację dla powstania narodowego. Wiersz polskiego wieszcza z pewnością jest manifestem, jednak jest to przekaz uniwersalnym, chwalący wartości, jakie wiążą się z młodością – nie tylko zresztą dosłownie rozumianą, również z młodością jako świeżością i otwartością w sposobie patrzenia na świat.