Protisty

Protisty to najprostsze organizmy eukariotyczne. Stanowią sztuczną jednostkę systematyczną niejednorodną pod względem budowy i pochodzenia. Należą tu :

protisty zwierzęce, czyli pierwotniaki, które dawniej zaliczane były do zwierząt;

protisty roślinopodobne, z których większość stanowią glony zaliczane dawniej do roślin;

protisty grzybopochodne, czyli śluzorośla zaliczane dawniej do grzybów;

Wśród protistów spotykamy zarówno organizmy autotroficzne jak i heterotroficzne – drapieżne, saprofityczne i pasożytnicze. Protisty występują główne w wodzie, niektóre żyją we wnętrzu innych organizmów i w wilgotnej glebie.

Formy organizacji ciała:

1. jednokomórkowce:

pełzaki – mają cienką błonę komórkową dzięki czemu przyjmują rozmaite kształty, poruszają się za pomocą tworzonych wypustek cytoplazmatycznych czyli nibynóżek (pseudopodiów) ;

wiciowce – mają określony stały kształt, dzięki „usztywnieniu” powierzchni ciała (poprzez pofałdowanie błony, obecność pęcherzyków lub pancerzyków), posiadają wici (z przodu, z boku lub z tyłu ciała) lub rzęski, czyli krótsze od wici wypustki pokrywające całą powierzchnię ciała;

formy nieruchliwe najczęściej okryte sztywnym pancerzykiem (lub bez pancerzyka);

2. komórczaki (z wieloma jądrami);

3. organizmy wielokomórkowe zbudowane z plechy, czyli ciała nie zróżnicowanego na tkanki; wyróżniamy następujące rodzaje plechy:

• nitkowata;

• plektenchymatyczna – powstaje ze zrośnięcia nitek;

• tzw. tkankowa – zróżnicowana grupa komórek (nie mylić z typowymi tkankami);

Przegląd protistów

Najważniejsze linie rozwojowe protistów to:

1. Krasnorosty to grupa w większości autotroficznych protistów licząca około 6 tysięcy gatunków. Ich ciało ma postać plechy (jedno- lub wielokomórkowej). Posiadają chlorofil a, d, fikoerytrynę (czerwona) i fikocyjaninę (niebieska), materiałem zapasowym jest skrobia krasnorostowa. W skomplikowanym cyklu rozwojowym niektórych krasnorostów występują dwie postacie sporofitu, brak jest natomiast stadiów uwicionych. Przedstawicielami są rurecznica (Polypsiphonia) i widlik (Furcellaria) i chrząstnica kędzierzawa (Chondrus crispus).

Chrząstnica kędzierzawa
Chrząstnica kędzierzawa (Chondrus crispus)

2. Zielenice to grupa w większości autotroficznych protistów, z których najprawdopodobniej wywodzą się rośliny. Liczy około 10 tysięcy gatunków. Zielenice przyjmują zróżnicowane formy (jedno- i wielokomórkowe, komórczakowe, osiadłe, kolonijne). Prawie wszystkie formy ruchliwych zielenic posiadają dwie wici. Mają wiele cech wspólnych z roślinami: chlorofil a i b, materiał zapasowy w postaci skrobi oraz celulozowo-pektynową ścianę komórkową. U zielenic występuje klasyczna przemiana pokoleń oraz wszystkie rodzaje gamii. Przedstawicielami są m.in.: taśma (Enteromorpha), watka (Ulva), toczek (Volvox) i parasolnik (Acetabularia).

3. Stremnopile przyjmują zróżnicowane formy (od jednokomórkowych do wielokomórkowych plech tkankowych). Wspólną cechą stremnopili uwicionych są dwie nierówne wici, z których jedna ma mastygonemy (rurkowate włoski). Formy samożywne posiadają chlorofil a i c oraz fukoksantynę. Materiałem zapasowym jest laminaryna, glikogen lub mannitol. W tej grupie wyróżniamy:

Złotowiciowce – jednokomórkowe protisty (pełzaki, wiciowce i formy kolonijne) wód słodkich;

Okrzemki – jednokomórkowe protisty wód słodkich i słonych, które posiadają wysycone krzemionką skorupki (specyficzna ściana komórkowa) składające się z wieczka i denka; otrzymuje się z nich ziemię okrzemkową;

Okrzemki
Okrzemki

Brunatnice – wielokomórkowe protisty o plechach zróżnicowanych na część łodygokształtną, liściokształtną i korzeniokształtną, przez co przypominają rośliny; posiadają zróżnicowane grupy komórek tzw. pseudotkanki; przedstawicielami są m.in.: morszczyn (Fucus) i listownica (Laminaria);

Morszczyn
Morszczyn (Fucus)

4. Alweolaty – jednokomórkowe protisty posiadające pellikulę z alweolami (system pęcherzyków i komór). W tej grupie wyróżniamy:

Sporowce to wyspecjalizowane pasożyty wywołujące choroby u zwierząt i ludzi. Przechodzą złożony cykl rozwojowy (często ze zmianą żywiciela). Są to w większości jednokomórkowce, które dzielą się na zasadzie schizogonii (wielokrotny podział jądra, po którym następuje podział cytoplazmy), Przedstawicielem sporowców jest zarodziec malarii (Plasmodium), który pasożytujące w czerwonych krwinkach człowieka wywołuje chorobę zwaną malarią, przenoszony jest prze komara widliszka.

Zarodziec malari

Zarodziec malari/ComputerHotline (10.07.2005)/commons.wikimedia.org

Orzęski to najbardziej wyspecjalizowana grupa alweolatów, w której wyróżnić możemy przód i tył ciała oraz stronę grzbietową i brzuszną. Posiadają aparat rzęskowy pokrywający ich ciało, w którym wyróżniamy cystosom (komórkowy otwór gębowy) i cytopyge (komórkowy otwór odbytowy). Mają aparat jądrowy, który jest zróżnicowany na makronukleus i mikronukleus. U orzęsków występuje skomplikowany proces płciowy (koniugacja) polegający na wymianie materiału genetycznego pomiędzy dwoma osobnikami. Odżywiają się na zasadzie pinocytozy i endocytozy. Rozmnażają przez podział poprzeczny. Przedstawicielami są m.in. pantofelek (Paramecium), wirczyk (Vorticella) i trąbik (Stentor).

Pantofelek

Pantofelek (Paramecium aurelia)/Barfooz (10.10.2003)/commons.wikimedia.org

Tobołki (bruzdnice) to jednokomórkowe samożywne protisty (posiadają chlorofil a i c) żyjące w wodach słonych i słodkich. Pod błoną komórkową często posiadają pancerzyk z dwiema bruzdami, w których znajdują się wici. Przedstawicielami są m.in. Peridinium i Ceratium.

5. Euglenoza to jednokomórkowe uwicione protisty. Ich ciało poryte jest pellikulą wzmocnioną włóknami białkowymi. Poruszają się za pomocą wici, które wyrastają z tzw. ampułki. W tej grupie wyróżniamy:

Eugleniny to protisty słodkowodne, które posiadają chlorofil a i b, są więc samożywne. Część z nich jest miksotroficzna, tzn. że przy braku światła może przechodzić na heterotrofizm. Posiadają plamkę oczną i dwie wici (jedną długą a drugą krótką). Przedstawicielem jest Euglena.

Euglena
Euglena zielona/Lokal Profi/(07.07.2006)/commons.wikimedia.org

Świdrowce to w większości pasożyty roślin, zwierząt i człowieka. Posiadają jedną wić (rzadziej dwie) zakotwiczone w kinetosomie. Wywołują u ludzi śpiączkę afrykańską i chorobę Chagasa, a u zwierząt naganę (choroba bydła).

Świdrowiec gambijski
Świdrowiec gambijski

6. Sarkodowce to sztuczna jednostka systematyczna obejmująca protisty o nieustalonym pokrewieństwie. W tej grupie wyróżniamy:

Ameby to jednokomórkowe protisty, które poruszają się zazwyczaj za pomocą nibynóżek. Najczęściej są nagie, niektórzy przedstawiciele posiadają skorupki z otworem dla nibynóżek. Przedstawicielami są: niegroźny dla człowieka pełzak okrężnicy (Entamoeba coli) oraz pełzak czerwonki (Entamoeba histolica), wywołujący czerwonkę amebową.

Otwornice to jednokomórkowe najczęściej morskie protisty wolnożyjące. Posiadają wapienne skorupki z otworami, przez które wysuwają nibynóżki.

Quinqueloculina - przedstawiciel otwornic
Quinqueloculina - przedstawiciel otwornic

Śluzorośla to protisty, które przystosowały się do życia na lądzie (wilgotna gleba, pnie drzew). Posiadają śluźnię – wielojądrową bezkształtną masę protoplazmy pełznącą po podłożu. Wytwarzają zarodniki.

Wykwit zmienny (Fuligo septica)
Wykwit zmienny (Fuligo septica)

Promienionóżki posiadają cienkie nibynóżki (wzmocnione niekiedy krzemionką) promieniście wychodzące z ciała.