Ogólna charakterystyka
Kiedy w 1864 r. doszło do upadku powstania styczniowego, jasne stało się, że następne generacje będą musiały skoncentrować się przede wszystkim na umęczonym społeczeństwie, pobudzeniu ducha narodowego, pogłębieniu świadomości patriotycznej oraz na poprawie sytuacji gospodarczej. Pozytywiści sprzeciwili się więc romantycznym hasłom narodowowyzwoleńczym, postanawiając przyjąć uległą postawę wobec zaborcy, by usamodzielnić wszystkich obywateli dawnej Polski i przygotować ich (zarówno mentalnie, jak i pod względem infrastruktury) do dalszego drogi ku niepodległości.
Program polskich pozytywistów na pewno nie był tak efektowny, jak romantyczne tajemne spiski i dążenie do wyzwolenia nawet za cenę śmierci setek tysięcy ludzi. Przedstawiciele nowego prądu ideowego doskonale zdawali sobie sprawę, iż kolejne powstanie nie odniesie sukcesu. Woleli oczekiwać na bardziej sprzyjający moment, a czas ten przeznaczyć na odnowienie krajobrazu społecznego po powstaniu styczniowym, które przyniosło olbrzymie zniszczenia – zarówno materialne, jak i mentalne. Ich program opierał się więc na ciężkiej, heroicznej wręcz pracy. Jej konsekwentne wykonywanie miało w końcu przynieść oczekiwane