- utwór komediowy ośmieszający zjawiska społeczne danego miejsca i czasu, instytucje, modę, zepsucie obyczajów, konwencje zachowań i mowy.

- jedna z najbardziej rozpowszechnionych odmian komedii obejmująca utwory, w których na plan pierwszy wysuwa się dynamiczna akcja obfitująca w konflikty, powikłania sytuacyjne, zbiegi okoliczności i nagłe zmiany kierunku akcji, zaskakujące zarówno bohaterów w niej uczestniczących jak i widzów. A. Fredro Damy i huzary.

- opowieść o dziejach przeszłych lub współczesnych, trzymająca się chronologicznego porządku wydarzeń, łącząca elementy wiedzy historycznej z literacką fikcją i tendencjami moralizatorskimi, politycznymi czy panegirycznymi.

- krótki wiersz miłosny, ukształtowany w poezji włoskiej, zawierający wyszukany i dowcipnie przesadny komplement, adresowany do kobiety, nasycony motywami bukolicznymi. W Polsce uprawiany w okresie baroku i związany przede wszystkim z kulturą dworską.

- utwór o charakterze religijnym, tematycznie związany przede wszystkim z Nowym Testamentem. Charakterystyczna dla misterium była obecność tzw. intermediów, czyli scen komicznych, przede wzystkim o charakterze groteskowo-satyrycznym, wplatanych w roli przerywników między sceny przedstawiające zasadniczy tok zdarzeń (Mikołaj z Wilkowiecka Historia o chwalebnym zmartwychwstaniu Pańskim).

- obszerna rozprawa, dążąca do wyczerpującego i wielostronnego przedstawienia wybranego kręgu zagadnień. Jedna z podstawowych form wypowiedzi w naukach humanistycznych.

- utwór alegoryczny o treści moralistycznej. Zasadniczymi jego postaciami były personifikowane pojęcia walczące o duszę człowieka, np. Dobro i Zło.

- krótki utwór prozą o zwięzłej, jednowątkowej fabule i wyrazistej kompozycji, pokrewnej strukturze dramatu, zamknięty puentą. Początki sięgają antyku (Owidiusz Metamorfozy). Boccaccio, G. de Maupassant, L. Tołstoj, A. Czechow, E. Orzeszkowa, B. Prus, H. Sienkiewicz, St. Żeromski.

- utwór wierszowany (najczęściej stroficzny) o charakterze pochwalno-panegirycznym lub dziękczynnym, utrzymany w patetycznym stylu, opiewający wybitną postać, wydarzenie, uroczystość, instytucję czy wzniosłą ideę. Za twórcę ody uważany jest starogrecki poeta Pindar. Chętnie posługiwano się tym gatunkiem literackim w epoce oświecenia i romantyzmu. Również w poezji współczesnej poeci sięgają do ody, np. formę ody ma wiersz Juliana Tuwima Do prostego człowieka. Horacy, J. Kochanowski, I. Krasicki, St. Trembecki, A. Naruszewicz.

- utwór niewielkich rozmiarów o prostej, zazwyczaj jednowątkowej fabule, różniący się od noweli daleko posuniętą swobodą kompozycyjną, epizodycznością fabuły, obecnością dygresji, partii opisowych i refleksyjnych, a często także eksponowaniem osoby narratora i okoliczności towarzyszących narracji.

- opowiadanie z pewnym dystansem czasowym o wydarzeniach, których autor był świadkiem lub uczestnikiem. Pamiętnik o swobodnej budowie i najczęściej niewielkich rozmiarów zwykło się nazywać wspomnieniami.

- dłuższy utwór wierszowany o charakterze epickim lub epicko-lirycznym. Rozróżniamy kilka rodzajów poematów: opisowy, dydaktyczny, heroikomiczny, dygresyjny.

- utwór o charakterze rozprawy pouczającej, nasycony silnie elementami opisowymi, zawierający niekiedy samodzielne epizody fabularne. F.K. Dmochowski Sztuka rymotwórcza.

- gatunek poezji narracyjnej łączący elementy epickie z lirycznymi i dyskursywnymi. Rozbudowany utwór wierszowany o charakterze fabularnym, mający fragmentaryczną i pozbawioną rygorów kompozycję, złożony z luźnych epizodów spojonych zwykle wątkiem podróży bohatera. J. Słowacki Beniowski.

- epos, rozbudowany utwór, zazwyczaj wierszowany, ukazujący dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności narodowej.

- wierszowany traktat będący wykładem doktryny filozoficznej, naukowej lub światopoglądowej.

- utwór będący parodią eposu bohaterskiego, oparty na sprzeczności między patetycznym stylem narracji eposu przystosowanym do opiewania heroicznych czynów a błahą i przyziemną tematyką. I. Krasicki Myszeida.

- utwór poetycki, przeważnie afabularny, którego tematem są osobiste doznania, refleksje, wrażenia lub obrazy przyrody. Odznacza się swobodną kompozycją i bogactwem środków stylistycznych, które służą wyrażeniu przeżyć i przemyśleń podmiotu utworu.

- utwór wierszowany, którego świat przedstawiony konstytuowany jest głównie przez motywy statyczne. Zasadniczą formą wypowiedzi w utworach tego gatunku stanowi opis. Ich tematyka obejmuje najczęściej zjawiska przyrody, życie wiejskie, prace rolnicze, krajobrazy, zabytki kultury. Opisowi towarzyszy element dyskursu filozoficznego. S. Trembecki Sofiówka.

- utwór o tematyce refleksyjnej lub osobistej, mający zwartą, wyrazistą kompozycję, nie poddany rygorom mowy wierszowanej, często jednak swobodnie rytmizowany.

- utwór prozą, o rozbudowanej fabule i różnorodnej tematyce, fikcyjnym charakterze świata przedstawionego.

- powieść, której fabuła osnuta jest na wydarzeniach z życia autora, a jej bohater stanowi literacką transformację osoby twórcy. Od autobiografii różni się tym, że występują w niej elementy fikcji literackiej, fabuła zaś jest wyraziście zorganizowana.

- przedmiotem jest życie osoby historycznej, męża stanu, artysty. Zwykle opowiada o autentycznych wydarzeniach, od biografii różni się tym, że tworzy pewną supozycję psychologii bohatera, wprowadza jego wypowiedzi nie mające potwierdzenia w dokumentach, a życiorys traktuje jako zamkniętą i zorganizowaną fabułę.

- powieść adresowana do najmniej wybrednego czytelnika, przyjmująca bądź postać tzw. powieści z życia wyższych sfer, bądź wyzyskująca wątki sensacyjne. Często publikowana w odcinkach w wielonakładowych pismach.

- jedna z głównych odmian powieści w pierwszej osobie. Narracja kształtowana jest na wzór dziennika, zwłaszcza intymnego, nie stanowi więc wypowiedzi ciągłej, rozpada się na zespół oznaczonych datą zapisów ułożonych w porządku chronologicznym.

- jest gatunkiem typowym dla przełomu wieków XVIII i XIX. Składa się z fikcyjnej korespondencji, która uzewnętrznia przeżycia autorów listów i ich bohaterów (narrator powieści epistolarnej zostaje pozornie wyeliminowany przez autorów listów). Zbiór listów stopniowo ujawnia fabułę, niespójną zresztą, współkształtowaną przez typowe dla okazjonalnej korespondencji skojarzenia.

- świat przedstawiony jest kształtowany w ten sposób, że odbiega od tego, co w danej kulturze uznaje się za rzeczywiście istniejące, przy czym światu temu przypisuje się w toku narracji realny byt. Powieść fantastyczna wykorzystuje często tradycyjne wątki baśniowe, ludowe, a także przewidywania naukowo-techniczne.

- powieść opisująca niezwykłe wydarzenia, dziejące się zazwyczaj w średniowieczu, w gotyckim zamku, w atmosferze tajemniczości, zwykle z obfitym udziałem istot nadprzyrodzonych.

- powieść o bujnej fabule i wyszukanych efektach, która ma pobudzać strach w czytelniku.

- akcja toczy się w epoce minionej, zwykle respektuje prawdę historyczną, łączoną z elementami fikcyjnymi. Ukazuje losy postaci uwikłane w historię. Rozwój przebiega od formy realistycznej (H. Sienkiewicz, B. Prus) przez pogranicze eseju (Wł. Terlecki) po fantastykę historyczną (T. Parnicki, E. Orzeszkowa, H. Balzac).

- jedna z głównych odmian współczesnej powieści rozrywkowej. Charakteryzuje się spoistą i dynamiczną akcją, rozwijającą się w porządku poszukiwań, które prowadzą do ustalenia, kto jest sprawcą przestępstwa. Właściwym bohaterem jest osoba prowadząca dochodzenie, a zasadniczą kwestią rozwiązanie zagadki.

- romans awanturniczy z silnie uwydatnioną postacią przebiegłego włóczęgi-oszusta, którego losy dają okazję do przedstawienia satyrycznego obrazu epoki.

- powieść społeczna, charakterystyczna dla prozy realistycznej, w której ukazywany jest obraz jakiegoś środowiska wraz z losami bohaterów dla niego reprezentatywnymi. L. Tołstoj, E. Orzeszkowa, H. Balzac.

- powieść, na której fabułę składają się przygody w czasie podróży, najczęściej do krajów egzotycznych. J. Verne, A. Szklarski.

- utwór epicko-liryczny będący odmianą poematu epickiego, ukształtowany w epoce romantyzmu. Cechuje się fragmentarycznością akcji i luźną budową. Fabuła nasycona jest elementami dramatycznymi i odznacza się silnie zsubiektywizowanym opowiadaniem i opisem. Bohaterem jest outsider i buntownik.

- powieść, która zakłada przedstawienie życia wewnętrznego postaci, skoncentrowana na jego przeżyciach, wyobrażeniach, odczuwaniu. M.M. de Lafayette Księżna de Cleves, M. Proust W poszukiwaniu straconego czasu.

- powieść dostosowana do środków, jakimi dysponuje radio. Zazwyczaj pozbawiona tekstu narracyjnego, stanowi cykl słuchowisk. Utrzymana w formie dialogowej, pozbawiona charakteru dramatycznego, przedstawia zwykle życie codzienne.

- powieść przestrzegająca reguły realistycznego przedstawienia świata (zasada prawdopodobieństwa, następstwo przyczynowo-skutkowe zdarzeń) ukazywanego przez wszechwiedzącego narratora, a bohaterowie postępują w zgodzie ze społeczną i psychologiczną motywacją zachowań. H. Balzac.

- powieść, która poprzez kreację fikcji powieściowej dąży do stworzenia dokumentalnej relacji o jakichś wydarzeniach, środowisku czy procesie historycznym.

- fabuła obfituje w niezwykłe wydarzenia i nieoczekiwane zwroty akcji. Bohater zazwyczaj nie jest zindywidualizowany, ukazuje sie go na tle szybko następujących po sobie zdarzeń.

- odmiana, w której świat przedstawiony i sposób rozwijania narracji podporządkowane są przyjętym przez autora założeniom ideologicznym bądź politycznym, mają służyć demonstrowaniu ich słuszności oraz popularyzacji. Bohaterowie są wyraźnie podzieleni na pozytywnych i negatywnych. E. Orzeszkowa, T. Konwicki.

- odmiana powieści przedstawiająca prawdziwe zdarzenia i osoby pod fikcyjnymi nazwami.

- w języku francuskim roman fleuve, wielotomowa powieść o szeroko zakrojonej, wielowątkowej akcji, przedstawiająca dzieje rodziny w kilku pokoleniach lub rozwój duchowy bohatera na tle prądów intelektualnych epoki.

- typ utworów prozaicznych o kompozycji opartej na prostych motywach fabularnych, w sferze stylu nasyconych środkami właściwymi mowie poetyckiej, niekiedy nawiązują do stylu biblijnego.

- wypowiedzi na aktualne w danym momencie tematy polityczne, społeczne, kulturalne - jedna z podstawowych form działalności dziennikarskiej. Komentuje wydarzenia, naświetla z przyjętego punktu widzenia, komentuje, wyjaśnia.

- gatunek publicystyczno-literacki obejmujący utwory o charakterze sprawozdań z wydarzeń, których autor był bezpośrednim świadkiem lub uczestnikiem. K. Pruszyński, M. Wańkowicz, R. Kapuściński.

- rozbudowany utwór narracyjny, prozaiczny lub wierszowany, o jednowątkowej fabule, obfitującej w skomplikowane sytuacje, intrygi, nieprawdopodobne zdarzenia i zbiegi okoliczności, mający najczęściej charakter awanturniczo-erotyczny.

- utwór, który jest wyrazem krytycznego stosunku autora do rzeczywistości, ośmieszający przedstawione zjawiska, idee czy ludzkie wady. Horacy, I. Krasicki, K.I. Gałczyński.

- proza fantastyczno-naukowa, w której świat przedstawiony umieszczony jest w przyszłości w stosunku do czasu napisania i oparty na wizjach oraz prognozach dotyczących przyszłego rozwoju techniki. Często maska ukazująca współczesne problemy społeczne, polityczne, filozoficzne. St. Lem, A. i B. Strugaccy.

- inaczej zwana idyllą, eklogą, skotopaską bądź bukoliką. Gatunek literatury pastoralnej, poświęconej życiu pasterskiemu. początki sięgają starożytnej Grecji. W dobie nowożytnej ukazywała obrazek rodzajowy, urodę bytowania na wsi lub wyznania lirycznego. W czasach stanisławowskich sielanka dworska o charakterze wystylizowanym. Teokryt, J. Kochanowski, S. Szymonowic, A. Naruszewicz, F. Karpiński.

- misternie zbudowany liryk składający się z czternastu wersów, podzielonych na dwie strofy czterowersowe (o narracyjnym charakterze) i dwie trzywersowe (filozoficzno-refleksyjne), przy czym ostatnia tercyna poświęcona jest myśli uogólniającej. Formę tę upowszechnili poeci włoscy (A. Dante, F. Petrarka) uprawiający klasyczny wzorzec rymowy dla tetrastychów o układzie okalającym abba abba, a dla tercyn o rymie podwójnym cdc dcd, lub potrójnym cde cde. W. Shakespeare, J. Kochanowski, M. Sęp Szarzyński, J.A. Morsztyn, A. Mickiewicz, L. Staff, J. Iwaszkiewicz, A. Słonimski, St. Grochowiak.

- dreszczowiec - utwór, w którym sensacyjna i pełna napięcia akcja nasycona jest elementami grozy, tajemniczości i niesamowitości.

- utwór o silnie zarysowanym konflikcie moralnym, ideowym, psychologicznym, prowadzącym nieuchronnie do klęski wybitnej i szlachetnej jednostki. Powstała w starożytnej Grecji. Tradycja tragedii antycznej była punktem wyjścia dla tragedii renesansowej i klasycystycznej. Odmienny typ zrodził się w teatrze elżbietańskim (W. Shakespeare). Romantycy zapoczątkowali proces erozji gatunku zakończony w XX w. dominacją niejednorodnego gatunkowo dramatu. Ajschylos, Sofokles, Eurypides, J. Kochanowski, Corneille, A. Feliński.

- utwór łączący pierwiastki tragiczne z komicznymi.

- rozprawa, zazwyczaj obszernych rozmiarów, podejmująca podstawowe problemy danej dziedziny wiedzy: występuje często w tytułach prac filozoficznych. Może być polityczny, teologiczny, satyryczny, polityczny - zależnie od poruszanej problematyki.

- jeden z gatunków poezji żałobnej ukształtowany w starożytnej Grecji. Pieśń lamentacyjna o charakterze elegijnym, wyrażająca żal z powodu czyjejś śmierci, rozpamiętująca czyny i myśli zmarłego oraz zawierająca pochwałę jego zalet i zasług. Czołowym przedstawicielem tego gatunku w literaturze polskiej jest Jan Kochanowski, którego Treny powstałe po śmierci córeczki należą do arcydzieł europejskiej poezji żałobnej. Symonides, Owidiusz, S.F. Klonowic, F.D. Kniaźnin.

- mowa wiązana, forma wypowiedzi literackiej, której wyróżnikiem jest podział na wersy (będących źródłem rytmu), charakterystyczne ukształtowanie wypowiedzi, napięcie między zwykłą intonacją zdaniową a wierszową.

Abecedariusz - utwór wierszowany, w którym kolejne wersy lub strofy rozpoczynają się od liter ułożonych w porządku alfabetycznym. Odmiana akrostychu.

- przeróbka utworu literackiego mająca na celu dostosowanie go do potrzeb nowych odbiorców, bądź do innych niż pierwotnie środków rozpowszechniania.

- zdanie, sentencja formułująca zwięźle i w błyskotliwy sposób jakąś myśl ogólną, prawdę o charakterze filozoficznym, psychologicznym czy moralnym. Dla zwiększenia efektu posługiwano się paradoksem, antytezą, grą słów, metaforą. St.J. Lec, A. Mickiewicz, K. Irzykowski.

- przebieg zdarzeń przedstawionych w utworze dramatycznym lub epickim (fabuła).

- część utworu dramatycznego lub przedstawienia teatralnego stanowiąca względnie zamknięty i spójny odcinek jego akcji.

- element świata przedstawionego mający poza znaczeniem dosłownym określony sens przenośny; wyobraża zwykle pojęcie oderwane, trwale przywiązane do elementu, np. sprawiedliwość - kobieta z przepaską na oczach, z mieczem i wagą.

- forma instrumentacji głoskowej w wierszu polegająca na powtarzaniu głosek lub ich zespołu w kolejnych po sobie wyrazach lub w takim samym miejscu. Służy niekiedy wzmocnieniu efektu groteskowego.

- stopa wierszowa z trzech sylab o układzie sSs. J. Słowacki, L. Staff Deszcz jesienny np, Cz. Miłosz Walc.

- przedstawienie równocześnie zjawisk, które w rzeczywistości nie mogły występować w tym samym czasie. Może mieć charakter satyryczny, humorystyczny.

- zabieg stylistyczny polegający na rozpoczynaniu sąsiednich zdań lub wersów tym samym wyrazem lub układem wyrazów. W. Szymborska Monolog dla Kasandry.

- konstrukcje składniowe niezgodne z ogólnie przyjętymi normami poprawności językowej. Wprowadzane celowo jako środek majacy np. charakteryzować język bohatera.

- stopa wierszowa z trzech sylab o układzie ssS, np. trójstopowiec anapestyczny (w trzeciej stopie występuje hiperkatalaksa, czyli dodatkowa zgłoska nieakcentowana).

- rodzaj metafory nadającej przedmiotom martwym, zjawiskom natury lub pojęciom abstrakcyjnym właściwości istot żywych.

- rodzaj animizacji, nadawanie cech ludzkich przedmiotom, roślinom, zwierzętom, a nawet ideom, w przeciwieństwie do personifikacji nie powodując utraty ich odrębności bytowej, często ograniczony do psychizacji przyrody (np. "przerażonej jabłoni wypadło z rąk jabłko").

- zestawienie w wypowiedzi przeciwstawnych pojęć lub sądów dla wywołania silniejszego wrażenia. Charakterystyczna dla poezji baroku.

Zobacz poprzednią stronę