Opowiadanie jest relacją z przebiegu jednego z epizodów powstania styczniowego. Orzeszkowa chce złożyć hołd poległym i wyrazić przekonanie, że poniesione ofiary nie poszły na  darmo, a przyszłe lata docenią ich wielkość. Leśne drzewa opowiadają o losie grupy powstańców. Są świadkami cierpień, walk i nadziei ludzkich. rozmawiają o nich z wiatrem, który złożył wizytę na bezimiennej, leśnej mogile. Dowódcą oddziału powstańców był Romuald Traugutt, jedna z najwybitniejszych postaci naszej historii porozbiorowej. Historia mówi, że zostawił on żonę, dzieci i cały swój dorobek, by "wziąć na ramiona krzyż narodu swego". W czasie walk razem z nim zasłużyło się wielu innych powstańc&oacut...