Historia myśli ekonomicznej - szkoły historyczne



Historyzm niemiecki

      Historyzm niemiecki lub inaczej zwany ekonomia historyczna – jest to kierunek myśli ekonomicznej, który składa się z całego szeregu różnych: szkół, nurtów i ujęć, natomiast łączy je jedno: sprzeciw i krytyka wobec pewnych tez, założeń ekonomi klasycznej. Jak wynika z samej nazwy tego kierunku ta ekonomia historyczna była skupiona na analizie materiału historycznego, przy czym związki historyczne były wykorzystywane po to aby uwypuklić pewną taką przedkapitalistyczną przeszłość danego systemu gospodarczego (aby wyrazić w ten sposób nostalgię chęci przywrócenia przestarzałych form feudalnych, wczesnych praktyk merkantylistycznych). Historyzm niemiecki powstał na bazie kameralizmu – kierunek merkantylistyczny. Historyzmowi towarzyszy przymiotnik niemiecki – kierunek ten rozwinął się przede wszystkim w państwach niemieckich.

Historyzm rozwinął się w XIX wieku – ekonomiści tego kierunku inaczej patrzyli na kwestie gospodarcze, zupełnie inaczej postrzegali je niż ekonomiści klasyczni (co wynikało z odmiennej sytuacji gospodarczej, politycznej i społecznej w jakiej znajdowała się Anglia i w jakiej znajdowały się państwa niemieckie). Myśliciele niemieccy w przeciwieństwie do dominującej w Anglii doktryny liberalnej zwracali większe uwagę na kwestie ogólnospołeczne, narodowe. Takie podejście sprzyjało propagowaniu kultu organizacji państwa. Na gruncie gospodarczym, ekonomicznym spojrzenie na kwestie relacji między narodem a jednostką, doprowadziło do stanowiska że to państwo ma niejako prymat, jest tworem nadrzędnym wobec jednostek które tworzą społeczeństwo. Kryło się za tym uznanie dla priorytetu państwa nad gospodarującą jednostką. W dalszej konsekwencji doprowadziło to do przyjęcia zupełnie odmiennych założeń metodologicznych, poznawczych które ukształtowały tą ekonomie historyczną zupełnie odmienną od ekonomi klasycznej – angielskiej. Ludność niemiecka wychowana w duchu kultu narodu, prymatu tego narodu nad jednostką uznawała niemal państwo, instytucje państwa za głównego promotora ładu który kształtuje się w gospodarce, podczas gdy liberalna gospodarka angielska wierzyła w porządek naturalny, harmonie działań jednostek gospodarujących.
Takiej harmonii nie można było dostrzec w rozbitej na drobne państewka gospodarce niemieckiej, której to owe rozbicie zarówno polityczne, gospodarcze jak i terytorialne  przesądziło o zacofaniu państw niemieckich. W takich warunkach zaczęto głosić idee ekonomi narodowe, która powinna uwzględniać interesy całego społeczeństwa, państwa nie poszczególnych jednostek, które to społeczeństwo tworzą oraz która powinna być podporządkowana tym interesom narodowym, ogólnospołecznym. Obowiązkiem państwa jest ingerowanie w gospodarkę, podejmowanie interwencji w gospodarkę dzięki czemu ta gospodarka będzie funkcjonowała prężnie, szybciej się rozwijała i szybciej zmniejszała różnice między gospodarką angielską (natomiast liberalna gospodarka klasyczna głosiła poglądy odmienne – nie ingerowanie w gospodarkę krajową). Liberalna ekonomia angielska nie mogła znaleźć uznania w Niemczech – z powodu małej ingerencji w państwo, nauka ekonomi też nie mogła znaleźć wyznawców (ekonomia klasyczna była wyjęta z kontekstu kulturowego, miała obowiązywać zawsze i wszędzie we wszystkich warunkach. Natomiast okazało się że ona jest dobra tylko i wyłącznie do opisania tego co dzieje się w gospodarce angielskiej, natomiast myśliciele niemieccy nie zgadzali się z głównymi wnioskami, założeniami które z tej ekonomi angielskiej wynikały. Liberalna gospodarka brytyjska spotkała się z ogromna krytyką myślicieli niemieckich, myślicieli którzy pragnęli zwiększenia władzy państwa dla szybkiego uprzemysłowienia kraju, dla osiągnięcia potęgi militarnego, dla nadrobienia tych zaległości. Można by powiedzieć że mieli w tym racje, bowiem kraje które znajdowały się na początkowym etapie rewolucji przemysłowej były zmuszone przyśpieszyć ten rozwój wstępując na odmienną drogę transformacji niż ta która była zalecana przez ekonomie klasyczną (która była jedynie właściwa dla gospodarki angielskiej). Słusznie zakładali myśliciele niemieccy że trzeba znaleźć inna drogę, która by pozwoliła te zaległości nadrobić.          Z tego też powodu uważali że państwo powinno chronić gospodarkę przed obcą konkurencją (na uwadze mieli zwłaszcza fakt że dopiero powstający przemysł niemiecki nie był w stanie wytrzymać tej konkurencji w postaci tanich towarów brytyjskich produkowanych z tanich surowców kolonialnych – po to aby ten przemysł się rozwijał musiał być chroniony w postaci wysokich ceł zaporowych, które by chroniły rynek niemiecki przed napływem tanich towarów brytyjskich – myśliciele niemieccy twierdzili że przez wprowadzenie barier celnych możliwy będzie rozwój krajowych sił wytwórczych).

Protekcyjna polityka przemysłowa, handlowa przyniosła państwom niemieckim sukces, jednocześnie zmieniła układ sił w Europie w XIX wieku. O ile na początku XIX wieku w Europie gospodarczo dominowała Anglia, to koniec XIX wieku to już jest dominacja gospodarcza w części także militarna Niemiec – Niemcy stały się potęgą gospodarczą prześcignęły jak gdyby Anglię w rozwoju gospodarczym.
 
W pierwszej połowie XIX wieku kraje niemieckie znajdowały się dopiero na początkowym etapie przejścia od feudalizmu do kapitalizmu. Dzięki odpowiedniej polityce Niemcom udało się „przeskoczyć” Anglię i znaleźć się w czołówce gospodarczej. Nie była to droga łatwa, wymagała sporo wyrzeczeń, na drodze Niemiec od kapitalizmu manufakturowego do kapitalizmu przemysłowego dużą barierę stanowiły stosunki feudalne, które panowały jeszcze w niektórych państwach niemieckich, rozbicie terytorialne, rozbicie polityczne. Co prawda w zach. rejonach te procesy postępowały szybciej, natomiast wsch. rejony np. w Prusach tam przez długi czas nic się nie zmieniało- nadal panowała pańszczyzna itp. Uprzemysłowienie nie postępowało tak szybko, wymagało wiele wyrzeczeń, wymagało koncentracji kapitału, koncentracji przemysłu, występowały problemy ze znależieniem wolnej siły roboczej, produkcja była rozproszona po drobnych zakładach produkcyjnych – rzemieślniczych, manufakturowych. Ten ogromnie rozproszony rynek niemiecki w żaden sposób nie mógł sam samoistnie przeciwstawić się napływowi tańszych towarów brytyjskich.
W takiej sytuacji utworzenie jednolitego rynku niemieckiego oraz scalonej niemieckiej gospodarki narodowej stało się pewnego rodzaju koniecznością dziejową i wymusiło podjęcie działań politycznych dzięki którym nastąpiło zjednoczenie Niemiec (po wojnie 30-sto letniej w drugiej połowie XVII wieku istniało na ziemiach niemieckich ponad 1000 podmiotów o cechach państwowości – królestwa, hrabstwa, księstwa, wolne miasta, biskupstwa, itd. Dopiero wojny Napoleońskie na początku XIX wieku dokonały dość radykalnego scalenia przynajmniej części tych tworów państwowych.  Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. na ziemiach niemieckich nadal to rozbicie było widoczne, mianowicie po tym Kongresie na ziemiach niemieckich istniało: cesarstwo Austrii, 5-ęć królestw, 38-em księstw, 4-ry wolne miasta). W tym samym czasie inne państwa tworzyły twory jednolite pod wzglądem politycznym, gospodarczym: Anglia, Francja, Rosja były państwami scalonymi rządzonymi przez silne i stabilne władze. Tymczasem niemiecki układ polityczny nie gwarantował sprawnej opieki nad interesami gospodarczymi społeczeństwa niemieckiego, w każdym z tych odrębnych państw niemieckich obowiązywały odmienne prawa, inne przepisy regulowały produkcję, handel, inne były systemy fiskalne, inne były miary długości, objętości czasami nawet inna waluta. Wysokie podatki lokalne oraz cła pomiędzy tymi różnymi państewkami nie sprzyjały wymianie na ziemiach niemieckich. W takiej sytuacji pierwszym krokiem na drodze ogólno niemieckiego rynku stała się walka o jednolity obszar celny, o zniesienie ceł między odrębnymi państwami niemieckimi. Ta walka zakończyła się utworzeniem z inicjatywy Prus w 1834 r. Niemieckiego Związku Celnego. Gdzie państwa tworzące ten związek zlikwidowały cła między państwami będącymi sygnatariuszami tego porozumienia. Właśnie w takiej atmosferze podziału ale jednocześnie chęci zjednoczenia rodziła się świadomość narodowa Niemców (pełne zjednoczenie Niemiec nastąpiło po zwycięstwach Prus nad Austrią w 1866 r. oraz po zwycięstwie Prus nad Francja w 1871 r.)

Historyzm niemiecki podzielić można na trzy etapy:
Niemiecka szkoła narodowa,
Starsza szkoła historyczna,
Młodsza szkoła historyczna (neohistoryzm).
Romantyzm historyczny reprezentowali nie ekonomiczni tylko myśliciele społeczni, publicyści:
Johann Gottieb Fitche (1762-1814) – autora książki „Zamknięte państwo handlowe” (1800). Przedstawia opis pewnego państwa którego gospodarka jest w pełni samowystarczalna, autarkiczna – w pełni uniezależniona od wymiany handlowej z zagranicą. Opis ten ma przekonać czytelników że nawet w takich warunkach naród i gospodarka może właściwie się rozwijać a to dzięki wszechstronnym interwencjom państwa w gospodarkę. Ta interwencja obejmuje szereg sfer: zatrudnienia, wymiany dóbr i usług, sfery stosunku między klasami społecznymi, kontrole nad produkcją, politykę ustalania cen, itd. Bardzo wszechstronna polityka ma zapewnić, to że państwo nawet mimo zamknięcia na zagranice ma dobrze się rozwijać.
Adam Heinrich Muller (1779-1829) -  autor książki „Ety nauki o państwie (1809). Wypowiadał się przeciwko wolnej wymianie międzynarodowej, gospodarka u Mullera nie może mieć samoistnych celów, nie została stworzona po to aby realizować indywidualne cele poszczególnych jednostek gospodarujących ma za to służyć celom ogólnonarodowym. Z tego też powodu uważał on że potrzebna jest polityka protekcyjna, polityka która chroniłaby państwo przed wszelkimi zagrożeniami które płyną z  zewnątrz 

Niemiecka Szkoła Narodowa.

Friedrich List (1786-1846) – myśliciel który żył na przełomie XVII i XIX wieku, był myślicielem o bardzo burzliwym życiu ciekawa postać). Był urzędnikiem ministerialnym w rządzie Wintenbergi, był profesorem nauk administracyjnych w Tywindze, był założycielem niemieckiego związku handlu i rzemiosła tą swoją walką o zniesienie ceł wewnętrznych między poszczególnymi państwami niemieckimi walką o ustanowienie wspólnego obszaru celnego. Naraził się rządowi Wintenbergi i musiał zrezygnować zarówno z profesury jak i urzędu, następnie został wybrany posłem do parlamentu w Wintenbergi z którego go usunięto i skazano na 10 miesięcy więzienia za publikacje ostrej petycji. W porę jednak uciekł do Francji, później jednak po pewnym czasie powrócił do kraju, tam go aresztowano i osadzono w więzieniu. Po wypuszczeniu z więzienia wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie prowadził gospodarstwo rolne, kierował również kopalnią węgla, był wydawcą niemieckiego tygodnika w USA Der Adler w dowód uznania za swoje zasługi na polu społecznym prezydent USA E. Jackson mianował Lista ambasadorem czy też konsulem w Dreźnie. Powrócił pod koniec swojego życia do Niemiec. List jest autorem m.in. dwóch książek: „Zarys amerykańskiej ekonomii politycznej” (1827), „Narodowy system ekonomi politycznej” (1841). System ekonomii politycznej Lista który został przedstawiony w drugiej publikacji różni się zasadniczo od ekonomi klasycznej. Różnica polega tutaj na jednym słowie, czyli narodowym. Słowo to podkreśla przeciwstawność wobec koncepcji, którą głosili ekonomiści klasyczni. List tak napisał;
„Jako charakterystyczny wyróżnik zbudowanego prze zemnie systemu uważam naród. Cała moja budowla opiera się na istocie narodu jako członie pośrednim między indywidualnością a ludzkością”.

Naród w rozumieniu Lista jest pewnego rodzaju organizmem moralnym, w pewnym konkretnym dobrze określonym celu. Celem organizmu narodowego, społecznego jest utrzymanie swojego bytu oraz ciągłe udoskonalenie. Naród ma ciągle doskonalić się ma także zapewnić takie warunki które umożliwią jego dalszy byt. Najważniejszym warunkiem rozwoju narodu jest jego jedność, naród musi być silny, zwarty, musi stanowić jedno, co oczywiście wymaga podporządkowania interesów jednostkowych, osobistych, indywidualnych pewnego rodzaju interesów ogólnospołecznych, ogólnonarodowych. Wchodząc głębiej w ten problem List wyróżnił pięć stadiów rozwojowych przez które musi przejść każdy naród na tej drodze rozwoju;
1.Stan dzikość,
2.Stadium pasterstwa,
3.Stadium rolnictwa,
4.Stadium rolniczo – przemysłowe,
5.Stadium rolniczo – przemysłowo – handlowe.
 Z tych wyszczególnionych przez Lista etapów rozwoju wymaga zupełnie innego podejścia do wymiany międzynarodowej, wymaga zupełnie innej polityki handlu zagranicznego, która to polityka zawsze musi być podporządkowana temu nadrzędnemu celowi jakim jest przejście do kolejnego etapu rozwoju. Zdaniem Lista rzecz się ma następująco;
Jeśli dany kraj znajduje się na pierwszym, drugim lub trzecim stadium rozwoju wtedy polityką, która sprzyja rozwojowi jest polityka bazująca na wolnym handlu – wtedy kraj korzysta na wolnym handlu może sprowadzić na swoje terytorium towary których sam nie produkuje w zamian dając coś co ma w nadwyżce (korzystny jest handel międzynarodowy, który pozwala stać się właścicielem towarów których nie jesteśmy w stanie wyprodukować). Natomiast jeśli chcemy przejść do stadium 4 i 5 powinniśmy porzucić politykę wolnego handlu, powinniśmy zacząć realizować politykę protekcyjną, taką która chroni rodzimy przemysł przed napływem towarów z zagranicy po to aby rodzimy przemysł rozwijał się i stał się z czasem pewna realną konkurencją dla przemysłu zagranicznego.
List był również prekursorem teorii potencjału produkcyjnego – która zrodziła się z krytyki koncepcji bogactwa (którą głosił Smith). Mianowicie List wyszedł z założenia że należy odróżnić samo bogactwo od przyczyn powstawania bogactwa i że siła która tworzy bogactwo jest daleko bardziej istotna  w analizach ekonomicznych od samego bogactwa, jeśli nie ma tego potencjału to co że jesteśmy teraz bogaci to znaczy że to bogactwo przejemy za ileś tam lat. Ważny jest ten potencjał, który sprawia że możemy ciągle na nowo się bogacić.             Zdaniem Lista ten potencjał który decyduje o wzroście gospodarczym nie opiera się jedynie na zasobach materialnych tym także na zasobach pracy lecz opiera się na czynniku które List określił mianem kapitału duchowego narodu. To kapitał duchowy narodu jest tym elementem który stanowi iskrę, która ma wywołać eksplozje rozwoju. W tym kapitale istnia...
To tylko 30% tekstu zobacz całość »

Uzyskaj pełny dostęp

To tylko 30% calej tresci. Aby uzyskac dostep do calego materialu jak rowniez do wszystkich wypracowan i streszczen na stronie:

Wyślij SMS o treści: koddeszkola na numer 73480

Dostęp ważny przez 1 tydzień
Koszt to tylko 3zł + VAT!!! | Problemy z kodem?
Nie chcesz wysyłać SMS-a?


Zobacz podobne teksty: